Проблемот настанува кога Православието се третира како идеологија наместо како Црква. Идеологиите се плашат од прашања затоа што мораат да заштитат одреден систем. Црквата, пак, не е систем, туку живо тело кое ги слуша своите членови, ја чувствува болката и одговара на критичните егзистенцијални прашања на човечкиот живот. Кога прашањата се пребрзо замолчуваат, тоа често повеќе го штити кревкиот авторитет отколку верата.
Пишува: Епископ Максим (Васљевиќ) за (publicorthodoxy.org)
Тивкиот недоразбир често ја засенува Православната црква: дека верата е најбезбедна кога прашањата се замолчуваат, дека вистината најдобро се развива кога истражувањето е ограничено.
Но, овој страв е туѓ на подлабокото предание и сеќавање на Црквата. Православието никогаш не било родено од неподвижност, туку од движење, од средби, борба, слушање и храбро сведоштво. Таму каде што Црквата е жива, прашањата не ѝ се закана, туку нејзино будење. Поради тоа, слободното истражување не е увезен луксуз, ниту модерна отстапка кон немирните умови. Тоа му припаѓа на самиот начин на постоење на Црквата. Од самиот почеток, Црквата живее преку расудување, а не преку голо наметнување одлуки. Таа повеќе се определувала за соборно слушање отколку за еднострана заповед. Самата догма, која толку често се повикува како граница против истражувањето, произлегла токму од истражување кое било трпеливо, заедничко и често исполнето со живи расправи. Вистината не била наметната одозгора, туку заеднички исповедана… и опеана во Црквата.
Проблемот настанува кога Православието се третира како идеологија наместо како Црква. Идеологиите се плашат од прашања затоа што мораат да заштитат одреден систем. Црквата, пак, не е систем, туку живо тело кое ги слуша своите членови, ја чувствува болката и одговара на критичните егзистенцијални прашања на човечкиот живот. Кога прашањата се пребрзо замолчуваат, тоа често повеќе го штити кревкиот авторитет отколку верата. Вистинскиот дијалог е чин на ослободување. Тој бара храброст да се излезе надвор од сопствените кругови и да се прифатат оние кои имаат различни преданија. Кога сме искрени за сопствените историски грешки и отворени за „агонијата на другиот“, престануваме да го третираме Бога како концепт и започнуваме да ја гледаме верата како жива, егзистенцијална реалност.
За жал, XXI век не е лишен од примери на идеолошки механизми кои се користат во Црквата, при што — понекогаш во име на црковниот авторитет или дури на соборната одговорност — се води своевидна кампања против оние кои мислат поинаку, не заради разјаснување, туку заради нивно дискредитирање. Таквите практики изгледаат нови, но по дух се стари, а самата историја на Црквата ни нуди отрезнувачка исправка на таквите појави.
Задачата на теологот никогаш не била да се фати за некој незгоден израз или нецелосно формулирано мислење како повод за осуда. Напротив, неговата задача е да понуди корективен пристап кој не го преувеличува несогласувањето, туку трпеливо бара појасно, посеопфатно и поверно изразување на вистината. Токму таков бил патот по кој одел свети Максим Исповедник во неговото соочување со одредени проблематични ставови присутни кај Ориген, Григориј Ниски и Дионисиј Ареопагит. Тој не ги избришал од сеќавањето на Црквата, ниту пак нивното наследство го свел само на нивните нејаснотии. Наместо тоа, ги читал со великодушност, расудување и верност, дозволувајќи ѝ на живата вера на Црквата да го прочисти она што било нејасно, без прибегнување кон исклучување или осудување.
Одговорното слободно истражување во Црквата не значи релативизам, ниту пак ги разградува границите на верата. Тоа значи нешто многу посложено и побарано: да се остане верен без да се стане интелектуално мрзелив, да се остане послушен без да се подлегне на стравот и да се остане вкоренет, а сепак да се осмели да се расте. Истражувањето станува неодговорно само кога ја заборава заедницата, односно кога зборува без да слуша, критикува без љубов или се изолира од богослужбениот живот на Црквата. Но, исто толку неодговорно е и целосно да се забрани истражувањето.
Православното предание знае да ја разликува догмата од теологијата, без никогаш да ги разделува, меѓу верата што еднаш била исповедана и многубројните начини на кои таа вера мора повторно да се изразува. Догмата ја штити Христовата тајна; теологијата ја истражува. Да се помешаат овие две нешта значи да ѝ се наметне на догмата товар од прашања на кои таа никогаш не била наменета да одговори, а теологијата да се лиши од слободата која ѝ е потребна за да ѝ служи на Црквата. Кога секое прашање се смета за закана кон верата, тогаш и самата вера станува кревка.
Низ современата историја на Црквата, некои од најверните гласови биле токму оние кои инсистирале да поставуваат непријатни прашања, не од бунт, туку од љубов. Тие одбивале да прифатат дека верноста бара молчење или дека послушноста бара интелектуално потчинување. Тие имале доверба дека вистината, кога се зборува во Црквата, не разделува, туку на крајот собира. Нивната доверба не била во новитетот, туку во Светиот Дух, Кој ја води Црквата кон сета вистина — не така што ја замрзнува Црквата, туку така што ја насочува.
Затоа, потиснувањето на истражувањето не им штети само на теолозите или свештенството, туку на целото црковно тело. Кога прашањата за пастирската практика, општествените реалности или историските искуства не смеат ниту да бидат разгледувани, Црквата ризикува да зборува со јазик што никој повеќе не може да го разбере. Молчењето може да го зачува надворешниот изглед, но не може да го одржи животот. Црква која не може да слуша, со време ќе има потешкотии и да сведочи.
Слободното истражување е особено неопходно таму каде што Црквата се среќава со страдањето и сложеноста на современиот свет. Прашањата за авторитетот, моќта, улогата на жената, насилството, правдата и човечкото достоинство не произлегуваат само од академска љубопитност. Тие произлегуваат од живото парохиско искуство — од луѓето кои се обидуваат да останат верни, а истовремено се соочуваат со реалности кои нивните предци не можеле да ги замислат на истиот начин. Да се отфрлат овие прашања како опасни значи да се напуштат оние кои ги поставуваат.
Сепак, истражувањето во Црквата никогаш не е осамено. Тоа не е слобода на изолираниот мислител, туку слобода на човекот во заедница. Целта не е да се освојуваат поени или да се разградува Црквата. Целта е подобро да се разбере и да ѝ се помогне на Црквата поискрено да го изговори својот сопствен глас. Овој вид слобода бара смирение, трпение и подготвеност да се биде исправен. Но, исто така бара и храброст од оние на кои им е доверен авторитетот: храброст да дозволат разговор, да издржат несогласување и да му веруваат на Духот кој дејствува во целото тело.
Задачата пред нас денес не е да избереме меѓу Православието и слободното истражување, туку повторно да го соединеме она што никогаш не требало да биде разделено. Црква која слуша е Црква која живее. Вера која може да биде преиспитувана е вера која може да биде исповедана. А предание кое се осмелува да размислува е предание кое му верува на Духот Кој прави сè ново — без никогаш да престане да биде древно.
(За авторот: Владиката Максим (Васиљевиќ) беше избран за епископ на Лос Анџелес и Западноамериканската епархија на Српската православна црква во 2006 година. Дипломирал на Православниот теолошки факултет при Универзитетот во Белград во 1993 година. Магистрирал по теологија на Универзитетот во Атина во 1996 година, а три години подоцна, во 1999 година, на истиот универзитет, го одбранил докторатот од областа на догматика и патристика. Работел една година на постдокторатот во Париз и на Сорбона во 2003-04 година, од областа на византиската историја и хагиографија. Во тој период, се занимавал и со теоријата и практичната примена на сликарството на Француската академија за ликовни уметности во Париз. Владиката Максим бил професор по патристика и предавал христијанска антропологија, византиска филозофија, канонско право и догматика на разни универзитети и школи.)
Ако веќе го користиме јазикот на епистемиологијата, ќе мора да се соочиме со фактот дека и теологијата (епистемиолошки гледано) мора како и секоја наука да има совршено дефинирана, па ако сакате и егзактна методологија. Бидејќи неегзактни науки не постојат. Постои само грубо генерализирање во таа неславна поделба на науките на егзактни (со докажлива точност) и неегзактни (со недокажлива точност? – тоа е трагикомично по дефиниција, изум на бездарните претенденти да се занимаваат со за нив спознајно недостапни нешта).
Имено, сериозното бавење со која било ‘егзактна’ наука распознава поредок во квалификациите на вклучените поединци и рамништето на кое тие дејствуваат во која било од нејзините области. Сериозната ‘егзактна’ наука поимот ‘истражување’ го користи главно за нејзините врвни познавачи (научниците), кои безмалку секогаш со исклучително високи инвестиции/влогови и од научен и од финансиски карактер ги обединуваат нејзините севкупни знаења насочувајќи ги во нови, неосвоени правци со цел на поголема или помала додадена вредност од значење за севкупната наука или за нејзин и најситен сегмент (кој во иднина би можел да донесе и откритија од крупни рамзери итн.).
За жал, овој поим ‘истражување’ почна да се разводенува со некаква негова примена од најнаивните детски едукативни процеси, коишто дури и налудничаво глупави, безмалку накарадно осмислени детски “експерименти” под палката на амбициозни наставници без никакво извонредно дури и детско знаење во одредена област божем го разбудуваат истражувачкиот/иноваторскиот дух кај децата, кое разви една посебна категорија шарлатани (особено во хуманистичките науки, кои го открија неверојатното волшебство на анкетите и на статистиката) кои себеси се нарекуваат “истражувачи”. Западното општество за жал идеолошки ја легитимираше, протежираше итн. оваа појава. Така што денес имаме и возрасни тупави бездарни “деца” коишто бесрамно се занимаат со “истражувачка работа” како покритие за огромни грантови, кариерни напредувања итн.
Значи, не умре, постои и автентичната наука со која се занимаваат исклучително образувани и талентирани, мошне посветени истражувачи. Тие се луѓето кои знаат да ги постават вистинските прашања и да ги најдат вистинските одговори со автентична употребна вредност. Но само генијалните меѓу нив низ историјата на науката (денес веќе се работи тимски, еден или двајца генијални научници со тим високо компетентни колеги осмислува комплексни научни проекти кои носат систематски напредувања и понекогаш случајни или таргетирани, однапред насетувани револуционерни откритија – значи, слично на монашка заедница!).
Така, исто така е и во Црквата, во теологијата. Истите типови на ‘истражувачи’ и “истражувачи” постојат, истите типови на истражувања.
Зборот ми е, оној кој нема автентичен, па ако сакате и егзактен аскетско-исихастички опит (постојат точни и јасни параметри во оваа сфера и ‘што е што’ и ‘кој е кој’) не може да биде некаков теолог-истражувач, ако сака да остане во православниот благодатен духовен простор. Се разбира, најпластичен пример во црковната историја е спорот меѓу Акиндин и Св. Григориј Палама. Иако Акиндин и имал интелектуално теолошко образование, но теологијата не е просто интелектуална наука, всушност ниедна не е.
Истражувањето, на степен на созерцание се одвива како даденост, откровение кое постојано тече (за квалитативни скокови на самиот сетепен на созерцание – зашто и тука има скалила – не може да стане збор секој ден, по исцрпувањето на потенцијалите на еден дар во рамките на една мистична ипостас настапува исчекор кон нов, можност за квалитативен скок, по цена на една Гетсиманија се разбира).
Не гледам дека современото Православие (односно, да не генерализирам, поточно е да се рече ‘собремените православни христијани’) применило макар половина од методите на претходните негови ‘истражувачи’ кои дале извонредни плодови за да дојде до свои скапоцени откровенија. Ако човек само го земе Октоихот на Св. Јован Дамаскин и почне да практикува барем една реченица од тоа богатство од неверојатни молитви со творечки, пророчки квалитет, на пример, ќе најде многу. Ама денес луѓето заборавија да ги истражуваат богатствата коишто одамна им се пред носот.