Историјата покажува дека Константинопол не беше обичен главен град. Тој беше духовен, културен и цивилизациски центар на православниот свет. Во неговите храмови се обликуваше литургиското предание, во неговите богословски школи се бранеше православната вера, а во неговата култура се создаде еден единствен спој на христијанската духовност и античкото наследство.
/А.Т.
На 29 мај 1453 година падна Константинопол. За многумина тоа беше крајот на една империја, последниот чин на Византија и почеток на нова историска епоха.
Но, прашањето кое и денес останува отворено е: дали тогаш падна само еден град или падна цела цивилизација?
Историјата покажува дека Константинопол не беше обичен главен град. Тој беше духовен, културен и цивилизациски центар на православниот свет. Во неговите храмови се обликуваше литургиското предание, во неговите богословски школи се бранеше православната вера, а во неговата култура се создаде еден единствен спој на христијанската духовност и античкото наследство.
Кога османлиските војски ги урнаа ѕидините на градот, тие освоија територија, но не успеаја да ја уништат неговата духовна оставштина. Византија како држава исчезна, но византиското предание продолжи да живее во Црквата. Токму затоа многу историчари зборуваат за „Византија по Византија“ – за цивилизација која продолжила да постои преку богослужението, монаштвото, иконографијата, црковната музика и богословието.
Православната Црква не може да се разбере без ова наследство. Вселенските собори, литургијата на Свети Јован Златоуст, делата на Светите Отци, монашката традиција на Света Гора и целиот канонски поредок на Црквата се развиле токму во рамките на оваа цивилизација. Затоа византиското предание не е етничко или национално наследство, туку заедничко духовно наследство на целото православие.
Во современиот свет сè почесто се појавува искушението православието да се толкува низ тесни национални рамки. Наместо Црквата да биде носител на универзалното предание, понекогаш се јавува тенденција националните интереси, државните идеологии или локалните обичаи да се претставуваат како повисоки од црковната традиција. Токму тука лежи опасноста од оддалечување од изворите на православното предание.
Историјата на Црквата покажува дека секое сериозно отстапување од светоотечкото наследство доведувало до поделби и конфликти. Причината не е во тоа што преданието претставува музејска форма која не смее да се допре, туку затоа што тоа е живо искуство на верата кое обезбедува континуитет со апостолското време. Формите можат да се развиваат, но суштината не смее да се менува.
И денес, речиси шест века по падот на Константинопол, неговото наследство продолжува да живее. Го среќаваме во византиската литургија која се служи во православните храмови ширум светот. Го слушаме во црковното пеење. Го гледаме во иконите и во монашките заедници. Тоа е доказ дека цивилизациите не умираат секогаш кога ќе паднат нивните престолнини. Затоа, кога се сеќаваме на 29 мај 1453 година, не треба да жалиме само за изгубениот град.
Треба да се запрашаме дали сме достојни наследници на духовното богатство што Константинопол му го остави на православниот свет. Бидејќи вистинскиот пад на Константинопол не би бил губењето на неговите ѕидини, туку заборавањето на неговото предание.
Секако, византиските цареви, особено Св. Цареви Константин и Елена и Св. Цар Јустинијан, одиграле огромна улога во создавањето благопријатен општествен амбиент за развој на христијанството. Многумина од нив учевствувале и во заедничките вековни напори да создадат еден вид христоцентрична држава. Дека на крајот сепак не успеале во своите намери дознаваме токму од падот на Византија и од околностите и чинителите кои долго пред тоа довеле до декаденција на тоа општество.
Но, пред се’ Светите Отци коишто произлегле од народите што живееле во тие времиња и во областите што го сочинувале големото царство биле подвижници кои туѓинувале од таа Византија којашто денес вака или онака ја идеализираме. Не знам колку нам воопшто таа би ни се допаднала како општество, не верувам.
Она што го знам со сигурност е дека цивилизациското наследство на Византија (значи и сочуваната уметност и духовните преданија на кои им се восхитуваме до денес) е инспирирано од нејзините Светии, а не обратно. Она што секако го оплодувало тоа царство бил духовниот подвиг на Светителите што се родиле, израснале и живееле во него. Во таа смисла, секоја земја може да прерасне во своевидна “Византија” или да го оствари византискиот сон кој денес истовремено е еден мошне разубавен спомен. И постојат земји чиј духовен подем остварил многукратни големи плодови и во одредени периоди биле нарекувани Втора Византија или Трет Рим итн. (Русија, секако, во одредени историски периоди). Мешавината од многубројни православни народи во едно такво царство сигурно дала една посебна перихореза, но таква каква што била останува во минатото. Го чуваат православните нејзиниот спомен во доволна мера, можеби и живеат некаков копнеж за неа кој сепак е преточен во есхатолошките хоризонти на Царството Небесно, бидејќи Византија сама по себе денес е неповратно минато.
Она што за нас како православни христијани може да биде инспиративно во поглед на специфичната духовна култура денес и не може да биде всушност Византија (нејзините ризници според сочуваноста се досега толку многу експлоатирани, што не верувам дека може да донесат којзнае какви нови додадени вредности на општ или на поединечен план), колку што на пример може цивилизациското наследство на православните Евреи кое како култура е се’ уште живо, автохтоно и многу покомплетно, природно поцеловито и многу помоќно од се’ што досега знаеме како боготрагатели кои немале голем, автентичен личен допир со него. Има нешто презентирано на интернет (колку што знам мошне малку), одат луѓето на поклоненија во Светата Земја, но најподатна и најблагобитијна можност се разбира е конкретна средба со живи носители на тоа наследство, не мора да се монаси или свештеници, дури и подобро е да се мирјани за да се запознае посебниот хабитус на народот меѓу кој живеел и Мојсеј и Пророците и Богочовекот Исус Христос. Сретнав двајца млади патници од Израел во авион, дошле во Македонија за да ја истражат како духовен амбиент, не можам точно да ги пренесам нивните зборови, но се’ уште имам впечаток дека средбата сум ја сонувала, не личеа на ниеден човек којшто кога било сум го сретнала, а зборуваа за Господ како ангели не како луѓе коишто читале и размислувале за Него или како личности кои едноставно истрајно и посветено Го бараат (всушност за ништо друго и не зборуваа). Дури би можело да се каже дека преку таа средба ја почувствував смислата на Христовите зборови ‘Јас Сум од горните’. Нешто необично ми се случи дури и со еден млад некрстен Евреин презентер на козметика за лице непосредно пред нивниот празник Манука. Тие се тројца од шестмината Евреи коишто воопшто сум ги сретнала. Останатите беа монаси, и за нив не може да се каже ништо, освен дека беа секогаш исклучително прилагодливи на ситуацијата и внимаваа да не откријат ниедно од своите лични својства. Но, ако се запознаете барем малку со сочуваните традиции на православните Евреи, ќе сфатите дека го живеат Евангелието како своја природна етничка, но истовремено и семејна историја, и дека во нивната колективна меморија постои огромно наследство за кое ние останатите немаме ниту претстава. За сите нас нулата е нула, моментот на личното откривение за Живиот Бог, периодот на покрстувањето, просветителството итн.,како место на почеток, но нулата на Евреите изгледа никогаш не била нула. Нашите христијански преданија се градени како еден вид проекции на нивниот егзистенцијален опит со Бог. Ние сме накалемени, што би рекол Св. Апостол Павле на нивните стебла, затоа фокусирањето на Византија е психотичен од во една добро позната слепа улица во која очекуваме дека секој миг некое камче одново ќе прозбори, додека Израилот ја мерка тенката линија меѓу Стариот и Новиот и го изговара своето сведоштво од безвременоста на Невечерниот Ден Осми.