Доколку Вселенската патријаршија не интервенира навремено, ситуацијата во Украина ризикува да стане пионот во политичките игри. Без да се наруши Томосот за автокефалност и без непотребни конфликти, Вселенската патријаршија би можела да посредува во трајно решавање на црковната криза во Украина со формирање на привремена егзархија, која би го „згрижила“ оној дел од верниците на митрополитот Онуфриј што сакаат дефинитивно да ги прекинат врските со Москва, но не сакаат да се приклучат на официјално признатата Црква во земјата.
Украинското црковно прашање претставува точка на поделба во православниот свет и не бара политички слогани, туку црковна расудливост од страна на Вселенската патријаршија, која ја носи одговорноста за зачувување на единството на Православната црква. Ова не е прашање на фаворизирање на една локална страна над друга, туку израз на должноста на Патријаршијата да го зачува единството таму каде што локалните механизми се покажале недоволни или нефункционални.
Оттука, природно се наметнува идејата за привремена егзархија под омофорот на Вселенската патријаршија, наменета за оној дел од православните верници во Украина кои го признаваат митрополитот Онуфриј како свој поглавар, подготвени се да ја прекинат канонската зависност од Москва, но по објективни причини сè уште не можат да се приклучат на Православната црква на Украина.
Таквата привремена егзархија би можела да послужи како средство за завршување на процесот на судири без создавање конкуренција со постојната автокефална црква во Украина и без ревидирање на условите поставени во доделениот Томос, преку примената на воспоставените црковни канони во ситуација во која е неопходна постапка на непристрасен арбитар за враќање на јасниот црковен поредок.
Опасност од политичка наместо црковна разрешница
Во последниве години станува очигледно дека внатрешните триења во украинското православие се поттикнати од заемна недоверба, додека локалните конфликти за храмови и парохии се множат побрзо отколку точките на вистинско разбирање. Со Законот 3894, украинската држава врши притисок врз Украинската православна црква (под митрополит Онуфриј) да ги прекине врските со Московската патријаршија, обидувајќи се на тој начин да реши црковно прашање со политички средства. Оваа рамка се покажува погодна и за надворешни актери.
Во мировните преговори насочени кон завршување на војната, Русија ја промовира идејата за доделување на „специјален статус“ на структурата потчинета на Московската патријаршија. Лесно е да се претпостави дека таквите одредби би можеле да се најдат во крајните услови на можен мировен договор. Но, овие политички формули не го решаваат црковниот проблем, туку создаваат услови за трајно постоење на паралелни црковни структури.
Ако Вселенската патријаршија не предложи свое канонски засновано решение, ќе се појави искушението црковното излекување да биде заменето со политички аранжмани. Токму тоа мора да се избегне, а Вселенската патријаршија не само што има право, туку и пастирска должност да го обезбеди тоа.
По Томосот за автокефалност: Автокефалност постигната, но единството недостижно
Големиот собор во 2018 година во храмот „Света Софија“ во Киев обедини дел од православните верници во Украина, кои потоа го добија Томосот за автокефалност. Со тоа се создадоа услови за надминување на поделбата: некои излегоа од шизмата и формираа автокефална локална црква, додека други, одбивајќи ја поканата и останувајќи под Московската патријаршија, изгубија одредени права, но продолжија да делуваат во Украина.
Оние што го добија Томосот беа задолжени со мисијата да го обединат украинското православие, но методите што ги применија често беа во спротивност со духот на христијанската етика и православната еклисиологија. Автокефалноста е постигната и е неповратна, но единството сè уште не е реализирано. Затоа, Вселенската патријаршија мора да ја заврши својата мисија — да придонесе кон обединување на Православната црква во Украина.
Канонското право како инструмент на Вселенската патријаршија
Вселенската патријаршија е повикана да го чува единството секогаш кога тоа е загрозено. Во православната традиција постојат јасни механизми за тоа: правото на Вселенскиот престол да прима жалби и да делува како највисок црковен суд, правото на конечна жалба (еклитос), како и правото да воспоставува ставропигии и егзархии, особено во Украина. Овие прерогативи не наметнуваат туѓ авторитет, туку обезбедуваат непристрасен надзор и пастирска грижа каде што локалните средства се исцрпени.
Овие механизми се воспоставени и потврдени и во современите документи на Црквата и државата. Томосот за автокефалност на Украина го задржа правото на жалба до Вселенскиот патријарх и експлицитно овозможи користење на овие инструменти – примање жалби и создавање ставропигии и егзархии.
Затоа, дури и од формален аспект, создавањето на привремена егзархија не го доведува во прашање актот на автокефалност, туку помага за нејзино целосно спроведување во сложени околности.
Суштината и целта на привремената егзархија
Суштината на предложеното решение е едноставна: егзархијата би служела како преоден простор за оние што доброволно сакаат да се повлечат од Московската патријаршија, подготвени да ги прекинат врските со Москва, но кои, по лични или историски причини, не можат да го признаат авторитетот на митрополит Епифаниј.
Целта е јасна: прво, да се постигне теоретско единство (меѓусебно признавање и помирување) и практично единство (евхаристиско заедништво), а потоа и институционално единство во рамките на украинското православие.
Егзархијата би обезбедила пастирски надзор, би гарантирала црковна дисциплина, би хармонизирала образовни стандарди, би ревидирала статути, би регулирала соработка каде што нема конфликт и постепено би ги лекувала старите рани. Таа не е замислена како трајна структура, туку како привремена, која ќе го заврши своето постоење кога ќе ја исполни својата мисија.
Придобивки за верниците, државата и светското православие
Таквиот чекор не би ја намалил улогата на никого. Оние што се подготвени за обединување би продолжиле по тој пат, а оние што имаат потреба од време и гаранции би ги добиле без ризик од „шизма“ или прогон.
За државата, тоа би значело помалку конфликти и поголема транспарентност, без мешање во сложени црковни прашања – што би ја подобрило сликата на Украина пред меѓународните тела што го следат почитувањето на верските слободи.
Веќе постојат загрижености за Украина, а се забележува и негативен тренд. Извештајот на USCIRF 2024 посочува на ризици од несразмерна примена на законот во полето на верската слобода, додека Канцеларијата на Високиот комесар на ОН за човекови права во декември 2024 година ги критикуваше некои законски измени како потенцијално рестриктивни и ја повика Украина да ги усогласи своите практики со меѓународните стандарди.
Таквата иницијатива би ѝ користела и на светската православна заедница и на самата Вселенска патријаршија — ќе ги намали штетните дебати околу украинската автокефалност и ќе го ослаби напорот на Москва да го поткопа приматот на Вселенскиот престол.
Принципот „без присила“ како предуслов за доверба
Во 2018 година, во соопштението на Светиот Синод од 11 октомври, јасно беше нагласено дека насилството и присилата се недопуштени во регулирањето на црковниот живот во Украина. Таму каде што административниот притисок ја заменува пастирската грижа, резултатот се формални „трансфери“ кои ги делат заедниците и создаваат непомирливи противници.
Предложената егзархија, напротив, ја зачувува личната достоинственост на сите страни и го враќа процесот во рамка во која единствена мерка на успех е не статистичкиот напредок, туку обновата на заедништвото во верата и животот.
Зошто е потребно дејствување сега?
Одложувањето на решението на украинското црковно прашање создава ризици кои подоцна ќе бидат многу потешки, па дури и невозможни за решавање. Ако проблемот не се реши врз црковна основа, тој неизбежно ќе биде решен според принципите на политичката целисходност.
Таков исход би ја ослабнал довербата меѓу црквите, би создавал внатрешни поделби и би ја ограничил способноста за одржување сеоправославни собири. Најважно од сè, би ги оставил илјадниците верници кои се подготвени да излезат од московското влијание, но се плашат да ја загубат својата црковна легитимност.
Вселенската патријаршија секогаш дејствувала во вакви ситуации и мора да дејствува и сега – не како страна во конфликтот, туку како чувар на единството и поредокот во служба на мирот.
Технички рамки за спроведување без политизација
Технички, ова може да се направи внимателно и едноставно. Вселенскиот патријарх би ги дефинирал принципите на привремената егзархија: доброволно учество, временска рамка, правила за однос со постојната локална црква во Украина, механизми за надзор и решавање имотни прашања исклучиво по правен пат.
На почеток, би можеле да се воспостават пилот-структури под директен надзор, со статус на привремени ставропигии. Подоцна, поголем број епархии би можеле да побараат статус на егзархија. Со растот на меѓусебната доверба, би се развил план за интеграција – не на хартија, туку преку реално заедништво. Кога ќе бидат исполнети условите, егзархијата би ја завршила својата мисија, а единството би добило институционална форма.
Овој предлог не го доведува во прашање постигнатото, ниту ја пренесува расправата на политичко поле. Напротив, ја враќа политиката на нејзиното вистинско место – гарантирање на безбедност и почитување на слободата на совеста, без директна државна интервенција во црковните прашања.
Најважно од сè, го спречува инструментализирањето на верата и Црквата. Не создава „победници и поразени“, туку создава заеднички простор каде што исчезнува потребата од „специјални статуси“ и хаотични договори кои го игнорираат црковното учење и каноните.
Единството не е технички чин, туку состојба на Телото на Црквата. Тоа не може да се постигне преку брзоплетост или притисок, туку преку одговорност на Вселенскиот престол како Прв меѓу еднаквите (Протос) – не преку команда, туку преку расудливост; не преку сила, туку преку мир; не преку исклучување, туку преку грижа која ги приближува сите страни.
Привремената егзархија е измерен, но решителен чекор во таа насока. Ако биде преземена денеска, утре ќе зборуваме помалку за „статуси“, а повеќе за заедничката Чаша. Тоа е токму служењето што денес светот го очекува од Вселенската патријаршија – служење што го чува единството не во теорија, туку во животот.
Пишува: Павел Либерман, Теолог (Ортодокс Тајмс)
Старата добра фанариотска пракса ‘раздели, па владеј’ овојпат нема да успее. Финалниот производ и скроениот концепт на сите “добронамерни” маневри е конечно претставен. Како што “привремената” егзархија оформена на сметка на Руската Православна Црква од ерархијата во емиграција по Октомвриската револуција под игото на Цариград кој шуруваше со самата болшевичка власт за разнебитување на конкурентското руско Православие како силна монолитна Црква во полнота никогаш не ја замени својата “привременост” во Европа туку напротив настојува да се проширува и со ставање нога во срцето на православна Украина, со дрскоста со која по пат на геополитички инженеринг ги одродува руските православни христијани од нивната матична Црква и ги повикува под својот омофор под маската на хармонизирање на односите во парохискиот живот. Долгогодишното оцрнување на Московската Патријаршија по сиот бел свет од страна на Фанар добро го потокопуваше јаросното разединување на црковните ерархии во Украина, го озаконуваше сето безаконие на украинските христогонители постојано обвинувајќи ја црковна Москва, за на крајот самиот Фанар да дојава како витез на бел коњ да ги прегрне токму руските (!) христијани во галоп кој е се’ само не татковска грижа или мајчинска прегратка. Но, оваа вест ја објавивте со задоцнување. Најновите настани се движат во друга насока: одеднаш врхушката на новопромовираната Православна Црква во Украина се смири пред врхушката на Украинската Православна Црква, му испрати подароци и изрази благодарност кон Нејзиниот Поглавар за долгогодишната усрдна духовна грижа за украинскиот народ (што требаше да го направи многу одамна) и сигурно единството ќе виде воспоставено, а просторот за таков “привремен егзархат” под игото на Цариград ќе биде сведен на нула. Цената што ја плаќа руското крило на Православието во Украина е одрекувањето од сите врски со својата природна Мајка, Руската Православна Црква, одрекување кое го досега неуспешно го потврдуваше со крв и пранги. Одрекување во кое се согласува да ја делегитимира Специјалната воена операција на руските сили за денацификација на Украина. Украина во која за жал нацизмот е реалност како што е реалност и полтронството кон САД, Велика Британија и ЕУ во вид на хибридна војна за освојување на рускиот енергетски потенцијал од сите можни агли и разнебитувањето на рускиот културен, политички и духовен простор. Како што е реалност невидената корумпираност на политичката елита којашто таа војна за личен профит ја води до последниот Украинец.
Но, ајде да се присетиме како ги елаборираше Христос односите на апостолите (основачите и Првосвештениците на Помесните Цркви ширум светот) меѓу нив самите и со светските уптавници и разни превирања:
“16. Ете, Јас ве праќам како овци меѓу волци: бидете мудри како змии и незлобни како гулаби.
17. Пазете се од луѓето, зашто тие ќе ве предадат на судовите, и по синагогите нивни ќе ве бијат.
18. И ќе ве одведат пред управници и цареви заради Мене, за да сведочите пред нив и пред незнабошците.
19. Кога ќе ве предадат, не грижете се како или што ќе зборувате, зашто во тој час ќе ви биде дадено што да кажете;
20. бидејќи не сте вие што ќе говорите, а Духот на вашиот Отец ќе говори во вас.
21. И ќе предаде брат брата си на смрт, и татко чедото свое; и ќе станат деца против родителите и ќе ги убијат;
22. и ќе бидете намразени од сите заради Моето име, но, кој претрпи до крај, ќе биде спасен.” (Матеј 10, 16 – 22).
Од оваа перспектива ни се чини дека цариградските ‘овци’ мудроста на змиите и незлобливоста на гулабите ја сфатија како склопување пакт со американските ‘волци’ (властодршци). Пакт кој изгледа вака: “Не јадете не’ нас, пазете не’ и угдоувајте ни, ние пасишта немаме, но ќе ви дадеме други овци, ќе влезете во нивните пасишта, ќе се наситите и радувате, ќе бидете господари на сиот свет, а сите овци ќе не’ слушаат нас и ќе ви се покорат како ние вам.” Што е најинтерсно, пактот се проширува: и украинските волци во приказната се подобри од руските овци. Руските овци се претставени како опасни слуги на руските волци, а не како бунтовници кон предавството на цариградските овци (како што од почетокот беше, без да има никаква најава за војна).:Е сега, откако украинските овци наговорени и наградени тргнаа да ги гонат руските овци од нивните стари пасишта во Украина, цариградските овци рекоа: “Бидејќи не можете да се помирите меѓусебе, дајте ни ги вашите пасишта, ние ќе ви донесеме мир. Нема да ви бидеме господари долго, само прво навикнете се на мирот.”
Змиската мудрост на посочените цариградски овци ја видовме јасно, но каде е тука гулабската незлобливост?
Да ги натераш децата да станат и да ги убијат своите родители не е мала работа, а дали е Божјо дело не е ни размислувано.