Седумдневната посета на митрополитот Диселдорфски и Германски Григориј на Украина, во периодот од 1 до 7 август, отвора низа прашања за ставовите на Српската православна црква кон состојбите во украинското православие, но и за можната улога на дел од српските архиереи во идните разговори за црковниот статус во Украина.
Посетата, според анализата на професорот по право Зоран Чворовиќ, првично поминала речиси незабележано во српските црковни и световни медиуми. За неа известувале украински и руски православни медиуми, додека официјалните канали на СПЦ не објавиле информација за посетата во текот на нејзиното траење.
Чворовиќ особено го издвојува фактот што на официјалниот сајт на СПЦ биле пренесувани други активности на митрополитот Григориј, но не и неговата седумдневна посета на Украинската православна црква.
Токму ова, според авторот, отвора прашање дали посетата била претходно одобрена од Светиот архиерејски синод на СПЦ.
Најспорната изјава – Теофанија
Централниот дел од анализата на Чворовиќ е поврзан со изјавата што митрополитот Григориј ја дал за време на средбата со митрополитот Сумски и Ахтирски Евлогиј.
Според објавената снимка и извештајот од посетата, митрополитот Григориј изјавил дека ја поздравува „храбрата и одлучна одлука“ донесена на Соборот на Украинската православна црква во Теофанија на 27 мај 2022 година.
Токму оваа изјава Чворовиќ ја оценува како најпроблематичен момент од целата посета.
Според неговото толкување, на Соборот во Теофанија биле направени измени во Уставот на УПЦ со кои биле отстранети одредбите што ја дефинирале нејзината канонска врска со Московската патријаршија.
„Владиката Григорије, на четврти август, неовластено во име на СПЦ ги призна (поздрави) неканонските одлуки на нелегитимниот т.н. Собор во Теофанија “, пишува Чворовиќ, оценувајќи дека со тоа српскиот архиереј фактички дал поддршка на одлуките кои во православниот свет се различно толкувани.
Што значи Теофанија за статусот на УПЦ?
На 27 мај 2022 година во манастирот Теофанија во Киев се одржа Собор на Украинската православна црква, на кој беа усвоени измени на нејзиниот Устав.
Чворовиќ смета дека со тие измени УПЦ фактички направила чекор кон целосна независност од Руската православна црква, иако не прогласила формална автокефалност.
Според неговото толкување, промените ѝ овозможуваат на УПЦ самостојно да избира поглавар, да не ги спроведува одлуките на органите на РПЦ и да презема одредени активности кои традиционално се поврзуваат со автокефалните цркви.
Оттука, авторот ја користи формулацијата „фактичка автокефалност“, додека истовремено нагласува дека УПЦ формално не прогласила автокефалност.
Токму оваа разлика е клучна за разбирање на спорот: УПЦ не прогласи формална автокефалност, но донесе одлуки кои Москва ги смета за проблематични од канонски аспект.
Посебно внимание на митрополитот Евлогиј
Митрополитот Григориј во Украина се сретнал и со митрополитот Сумски и Ахтирски Евлогиј, против кого во Украина се води судска постапка.
Чворовиќ го опишува Евлогиј како еден од претставниците на „автокефалистичкото крило“ во УПЦ и потсетува дека тој престанал да го споменува патријархот Кирил на богослужбите.
Токму изборот на Евлогиј како еден од соговорниците на српскиот митрополит, според авторот, има дополнителна тежина.
„Притоа владиката Григорије таква изјава даде пред еден од водачите на автокефалистичкото крило на УПЦ – митрополитот Сумски и охтирски, Евдогиј “, пишува Чворовиќ.
Авторот притоа поставува и прашање зошто митрополитот Григориј одлучил лично да даде поддршка токму во овој случај, имајќи ги предвид сложените односи во самата УПЦ и судските процеси против различни архиереи.
Долгата средба со митрополитот Онуфриј
Особено внимание во анализата привлекува и средбата со митрополитот Киевски и на цела Украина Онуфриј, која, според Чворовиќ, траела околу пет часа.
За авторот, времетраењето на разговорот, посетите на повеќе црковни институции и јавните пораки на митрополитот Григориј покажуваат дека не станувало збор само за вообичаена братска посета.
Токму тука Чворовиќ отвора пошироко прашање: дали митрополитот Григориј можеби имал и посредничка улога во идните разговори за статусот на украинското православие?
Авторот ја поврзува оваа можност со односите меѓу УПЦ и Вселенската патријаршија, односно Фанар.
Дали Григориј може да биде посредник меѓу Киев и Фанар?
Една од главните хипотези во анализата е дека посетата можеби е поврзана со потенцијални обиди за воспоставување дијалог меѓу УПЦ и Вселенската патријаршија.
Чворовиќ потсетува дека митрополитот Григориј припаѓа на кругот на архиереи во СПЦ кои се сметаат за поблиски до Фанар.
Од таа позиција, авторот поставува можност српскиот митрополит да има улога на неформален посредник или гласник во процесот што би можел да следи.
Една од опциите што ја разгледува е формирање на егзархат на Вселенската патријаршија во Украина, како можен модел за надминување на сегашниот црковен конфликт.
Зошто ова е важно за СПЦ?
Според Чворовиќ, проблемот не е само во односите меѓу Москва и Киев. Авторот смета дека евентуалното признавање или поддршка на моделот на фактичка автокефалност на УПЦ може да создаде преседан што во иднина би можел да има последици и врз други православни цркви.
„Со признавањето на самопрогласената фактичка автокефалност на УПЦ се создава опасен црковно-правен преседан“, пишува тој, поврзувајќи го ова со пошироките спорови околу автокефалијата во православниот свет.
Ова прашање е особено чувствително за СПЦ поради долгогодишниот спор околу црковниот статус во Северна Македонија и поширокото прашање како православните цркви го разбираат процесот на добивање и признавање автокефалност.
Што останува нејасно?
Најголемото прашање по посетата на митрополитот Григориј останува – дали тој во Украина настапувал со официјален мандат на СПЦ или како архиереј во рамките на сопствената епархија?
Второто прашање е уште покрупно: дали неговите пораки се дел од поширока политика на СПЦ кон украинското црковно прашање или претставуваат негов личен став?
Одговор на овие прашања засега нема.
