Почетна Анализа ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – СРПСКАТА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА (5)
ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – СРПСКАТА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА (5)

ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – СРПСКАТА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА (5)

288
0

Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз, првите години по втората светска војна е научен труд на полскиот историчар и балканист Тадеуш Чекалски. Станува збор за исклучително вреден научен труд кој се обидува да го лоцира влијанието на Руската православна црква врз балканските православни цркви, почнувајќи веднаш по Втората Светска Војна. Религија.мк, ќе го објави целиот текст во форма на фељтон во неколоку продолженија, од кои се добива јасна слика за империјалистичките и територијални претензии на Руската црква врз балканските цркви.

Овој труд на професорот Тадеуш Чекалски првпат е објавено во Balcanica Posnaniensia vol. 30 (December 2023).

Авторот Чекалски е полски историчар, балканист, доктор по хуманистички науки. Работи како професор на Институтот за историја на Јагелонскиот универзитет. Се занимава со историјата на Балканот во 19 и 20 век и социјалната историја на Европа во 19 и 20 век. Автор на 10 книги и над 70 научни статии. Член на Комисијата за балкански студии при огранокот во Познањ на Полската академија на науките и Централноевропската комисија на Полската академија на науките. Од 2019 година, член на Дисциплинскиот совет за историја на Јагелонскиот универзитет .

СРПСКАТА ПРАВОСЛАВНА ЦРКВА

За разлика од Албанската и Бугарската црква, Српската православна црква, соочена со можна конфронтација со создадената од комунистите југословенска држава, имаше важен ас за преговарање. Нејзиниот општествен авторитет значително порасна во 1930-тите, кога се спротивстави на владата на Кралството Југославија по прашањето за потпишување на конкордат со Светата Столица, кој би ги дискриминирал српските православни верници.

Значајната предност на Црквата во соочувањето со комунистичката држава беше исто така бројното учество на свештенството во движењето на отпорот и репресијата на која тоа беше подложено. Повеќе од двесте српски свештеници станаа жртви на прогон во областите контролирани од Независна Држава Хрватска и секоја четврта од православните црковни згради беше целосно уништена. Патријархот Гаврило V (Дожиќ) и митрополитот жички Николај (Велимировиќ), кои беа уапсени од Германците и затворени во концентрациониот логор Дахау во 1944 година, станаа симбол на прогонуваната Црква.

Вршителот на делата на Православната црква (во отсуство на патријархот), скопскиот митрополит Јосиф [Цвијовиќ] мораше да се бори, како со растечките антикомунистички, така и со антисоветските чувства меѓу јерархијата. При сооченост со создавање на мултиетничка држава од страна на југословенските комунисти, конфликт со Црквата, која се идентификуваше со српскиот народ и со српскиот raison d’etat, се чинеше природно. Во време кога раководството на југословенската партија ја стегаше контролата врз Кремљ, српското православно свештенство продолжил да биде под видливо влијание на Руската православна црква надвор од Русија, од 1922 година со центар околу синодот во Сремски Карловци. Проруските чувства на српските епископи во голема мера беа обликувани од антикомунистичките и антисоветските Зарубежники [задграничници] од Карловци. Георги Карпов, во разговор со Сталин, предупреди колку тешка задача би било да се неутрализира влијание на руското емигрантско свештенство врз Српската црква. Нов предмет на соперништво во односите со РПЦ беа напорите на Москва да ја преземе јурисдикцијата на Чехословачката православна црква од српски раце. Додека оваа промена беше дискретно поддржана од митрополитот Јосиф [Цвијовиќ], голем дел од Светиот синод беше спротивставен. Прашањето за промена на статусот на Чехословачката црква беше решено од страна на пратеникот на рускиот патријарх, митрополитот кировохрадски Сергиј (Ларин), кој по ова прашање неколку пати доаѓаше во Белград. Неуспехот на разговорите со митрополит Јосиф во февруари 1946 година ги поттикна комунистичките власти на двете земји кон притисок кој доведе до решавање на спорот во согласност со очекувањата на Кремљ.

Планираното враќање на патријархот Гаврило во земјата имаше за цел да ја зајакне позицијата на Православната црква во преговорите со комунистичките власти, а во исто време, според верувањето на некои епископи, да се спречи наметнувањето на болшевичкиот поредок во односите Црква-Држава. Гаврило, кој си ја врати слободата на 8 мај, 1945 година, не избрза да се врати во земјата, веројатно надевајќи се на тоа дека пред него во Југославија ќе се појави кралот Петар II Караѓорѓевиќ. Во писмо до американско-канадскиот [епископ] Дионисиј, испратено во пролетта 1946 година, тој го изрази своето убедување дека неговото враќање во земјата нема да резултира со промена на политичката ситуација; тој, исто така, се плашеше дека оние што се на власт во земјата ќе се обидат да го искористат неговиот авторитет, на што тој не би можел ефективно да се спротивстави. Одлуката за враќање во земјата беше одредена на средба помеѓу Гаврило, кој престојуваше на лекување во Карлови Вари, и егзархот на РПЦ во Чехословачка, епископот Елевтериј (Воронцов). Гаврило го пофали рускиот патријарх Сергиј (Страгородски), кој одлучи да соработува со комунистичките власти за време на окупацијата, притоа нагласувајќи дека ситуацијата во Србија била крајно различна од онаа во Русија. Сепак, Елевтериј успеа да го убеди патријархот дека е неизбежно Црквата да согласи на соработка со комунистичките власти. По своето враќање во земјата во ноември 1946 година, Гаврило изјави дека мисијата на Српската црква останува непроменета и дека ќе продолжи да му служи на Бога, на нацијата и на државата.

Убеден во потребата од блиска соработка со РПЦ, српскиот патријарх го гледаше тоа како неопходност наспроти заканата од Ватикан и ја гледаше Москва како најдобро место каде што треба да се соберат поглаварите на православните цркви.

Разговорите на патријархот со Јосип Броз Тито, кои се одржаа во декември 1946 година и јануари 1947 година, требаше да одиграат клучна улога во дефинирањето на односите Држава-Црква. Според сведоштвата на советскиот пратеник во Белград, Анатолиј Лаврентиев, Гаврило бил импресиониран од концептот претставен од југословенскиот лидер за единството на Словените во единствена држава. Патријархот се пожали на сиромаштијата на Српската црква по завршувањето на војната, како и непријателските активности на Ватикан, кој настојувал да воспостави посебна Југословенска католичка црква. Прашањето за планираното патување на Гаврило во Москва, на покана на патријархот Алексиј, исто така беше тема на разговор. Тито чувствуваше дека таквото патување би било политички корисно и дека Гаврило треба да ја прифати поканата од московскиот патријарх.

Пројавувањето на прорускиот став на патријархот излезе на површина при разговорите Словенскиот конгрес во Белград (11 декември 1946). Предводникот на руската делегација, епископот Николај, повеќекратно се среќаваше со Гаврило за време на расправата, слушајќи ги од него изјавите за поддршка на идејата Москва да ги реши најважните проблеми на светското Православие. Во април 1947 година, Белград беше посетен од епископот Нестор (Сидорчук), кој се враќаше од Албанија. Тој виде видливиот процес на нормализација во односите Црква-Држава, поврзана со воспоставувањето на Комисија за верски деноминации, на чело со генерал Љубодраг Ѓуриќ, која не само што овозможи решавање на тековните проблеми, туку и ги собираше информациите за моменталната состојба во Црквата.

Според Сергеј Троцки, кој се сретна со српскиот патријарх во јануари 1948 година, односите Држава-Црква останаа исправни, иако случаите на апсењата на свештениците кои јавно ги критикуваа комунистичките власти беа дамката на оваа слика.

Отстранувањето на Југославија од Коминформот во јуни 1948 година го стави српскиот патријарх во исклучително тешка положба. Неговата долго планирана посета на Москва беше закажана за јули и поврзана со неговото учество на прославата на 500- годишнината од руската автокефалност. На 3 јули 1948 година имаше средба помеѓу патријархот и генералот Љ. Ѓуриќ, кој се изјасни во име на југословенската влада дека патувањето на Гаврило во Москва ќе се смета за непријателски чин кон владата и луѓето. Во ситуација кога Кремљ усвои непријателски став кон југословенските власти и ги подложи на критики, присуството на патријархот на московските прослави би можело да се толкува како чин на солидарност со Москва. Во актуелната политичка ситуација, присуството на Гаврило на прославите во Москва може да биде видено како чин на храброст и политичка самодоверба од страна на српскиот архиереј. Изјавите на патријархот, презентирани во Москва, укажуваат на неговото разочарување од Тито, кој се наоѓаше на чело на југословенската држава „иако беше Хрват, а не Србин“, и дека политиката на властите во Белград значела дека „Православната црква не може да најде место за себе во државата.“

Патувањето на патријархот во Москва не резултираше со репресија од страна на комунистичките власти, ниту против Гаврило, ниту против Православната црква. Сојузот на православното свештенство на Југославија, кој беше формиран во март 1949 година и објави целосна поддршка за политиките на Комунистичката партија на Југославија и активно учество во работата на Народниот фронт, требаше да стане противтежа на патријархот, кој не престана да контактира со советските дипломати во Белград. Смртта на Гаврило во мај 1950 година и преземањето на патријаршискиот трон од страна на Викентије II (Проданов) донесе промена на политиката на Православната црква кон друга насока, попомирлива кон комунистичките власти. Во исто време, тоа значеше прекинување на контактите со Руската православна црква за неколку години. Тие беа формално обновени во 1956 година, кога српскиот патријарх отиде во Москва, и кога во октомври 1957 година поглаварот на РПЦ Алексиј I ја посети Југославија, каде беше пречекан со почести на државна глава.

(ПРОДОЛЖУВА)

НАПИШИ КОМЕНТАР

Your email address will not be published. Required fields are marked *