Фотографии од поранешна византиска црква во Константинопол , денес позната како џамијата Атик Мустафа-паша, предизвикаа реакции на социјалните мрежи поради видливото бришење на ликовите на тројца христијански светители од средновековните фрески.
На споредбените фотографии се прикажани три фрески поставени во ниши на јужната фасада на објектот. На постарите снимки можат да се препознаат Архангел Михаил, Свети Козма и Свети Дамјан, додека на фотографиите направени по реставрацијата нивните лица се речиси целосно избледени или отстранети.
Случајот се прошири во италијанската јавност под прашањето: „Реставрација или цензура?“, со обвинувања дека христијанските ликови биле намерно обезличени. Засега, сепак, не е објавен независен стручен извештај што би потврдил дека лицата биле намерно отстранети за време на реставрацијата.
Атик Мустафа-паша се наоѓа во населбата Ајвансарај, во близина на историската област Влахерна. Станува збор за византиски храм чиј првобитен идентитет не е утврден со целосна сигурност. Во дел од литературата се поврзува со црквата посветена на Света Текла, додека турските извори ја претставуваат како храмот „Христос Пантепоптес“.
По османлиското освојување на Константинопол, објектот бил претворен во џамија. Во текот на вековите претрпел повеќе пожари, земјотреси, доградби и реставрации, поради што значителен дел од неговиот првобитен изглед бил променет.
Трите фрески биле откриени во 1956 или 1957 година под слој малтер. На нив биле идентификувани Архангел Михаил во централната ниша и светите бесребреници Козма и Дамјан од двете страни. По фотографирањето, фреските повторно биле заштитени со дрвена покривка.
Реставрацијата започнала во 2021 година под надзор на турската Генерална дирекција за фондации, која е дел од Министерството за култура и туризам.
За време на работите биле откриени византиски мермерни елементи, столбови, керамика и други фрески. Турските медиуми тогаш објавија дека проектот има цел да ја заштити градбата и да ги претстави нејзините византиски и османлиски слоеви.
Објектот повторно бил отворен за верска употреба во 2024 година, а дел од археолошките наоди во внатрешноста биле изложени под стаклен под.
Што се случило со лицата?
Според фотографиите што кружат на интернет, разликата меѓу претходната и сегашната состојба е очигледна. Особено се забележува исчезнувањето на очите, носот и другите црти на лицата.
Сепак, без целосната документација од реставрацијата не може со сигурност да се утврди дали станува збор за: намерно отстранување на христијанските ликови; оштетување предизвикано со несоодветно чистење; отстранување на понови слоеви и претходни доцртувања; природно распаѓање на пигментите поради влага и изложеност; или комбинација од повеќе фактори.
Познато е дека фреските и претходно биле во лоша состојба и дека градбата во минатото претрпела недокументирани интервенции со кои биле уништени делови од археолошките докази.
Фотографиите отвораат сериозно прашање за начинот на кој било третирано византиското христијанско наследство за време на обновата.
За да се утврди што навистина се случило, потребно е турските надлежни институции да ги објават фотографиите направени пред, за време и по реставрацијата, употребените методи, анализите на пигментите и имињата на конзерваторите што работеле на фреските.
Додека тоа не се случи, не може категорично да се тврди дека светителите биле намерно избришани. Но исто така не може да се игнорира фактот дека по реставрацијата нивните лица, кои претходно биле видливи, денес практично ги нема.
