Иако ниедна владарска династија, ни пред ни по нив, немала толкав број канонизирани поединци, вниманието на заинтересираната јавност подеднакво го привлекуваат и членовите на владарското семејство кои биле заобиколени од процесот на канонизација. Секако, најпознат меѓу нив е случајот на царот Стефан Урош IV Душан (1331–1354).
Од српските кралеви ореол на светост понеле: Стефан Немања (1166–1196), Стефан Првовенчани (1196–1228), Стефан Владислав (1234–1243), кралот Стефан Драгутин (1276–1282), кралот Стефан Урош II Милутин (1282–1321), кралот Стефан Урош III Дечански (1321–1331), царот Стефан Урош (1355–1371). Причините поради кои најмоќниот Немањиќ не бил канонизиран во основа се познати, но во историското паметење обично биле доживувани како споредни во однос на големината и моќта на државата на цар Душан.
Малку е познато дека современите писатели во годините и децениите по смртта на цар Душан, токму него го обвинувале за пропаста на српската средновековна држава и подоцнежниот пад под османлиска власт.
Фаталистичките толкувања на тогашните писатели, монаси кои воедно биле и единствената интелектуална елита на српското средновековно општество, токму на цар Душан му ги припишувале сите неволји што го снашле српскиот народ во подоцнежните векови. Сметале дека неговата безобѕирност кон Вселенската црква и самоволното издигнување на српската архиепископија на ранг на патријаршија било грешен чин и дека сè што следело било казна за таа постапка.
Ваквиот наратив долго време се провлекувал меѓу црковните писатели, сè додека Јован Рајиќ, во својата позната „Историја на разни словенски народи“, не го „рехабилитирал“ Душан.
Дури во XVIII и XIX век ликот на Душан во националната традиција почнал да добива херојски ореол.
Современите историчари, во критичкото разгледување на ликот и делото на цар Душан, врз основа на изворите и подоцнежните толкувања, изнеле четири причини поради кои најпознатиот српски средновековен владетел не е вклучен во диптихот на светите личности на Српската православна црква.
Непочитување на канонското правило на Света Гора
Бегајќи од чумата која во периодот од 1347 до 1353 година однела речиси третина од европското население (околу 75 милиони луѓе), цар Душан, за да се спаси себеси и своите најблиски, заедно со синот и сопругата заминал на Света Гора. Во зимата 1347/48 година српскиот цар дошол на Атос во придружба на сопругата и синот, со што го нарушил монашкото правило според кое на жените им бил забранет пристап на тоа свето место.
Иако постојат објаснувања дека царицата Јелена била носена и дека всушност не стапнала со нога на светото тло, многумина сметаат дека ова бил непростлив престап на српскиот цар и затоа не бил канонизиран.
Таткоубиство
Ова е секако многу потежок аргумент поради кој Душан Силниот не е вброен меѓу светителите. Тешката обвинение дека извршил таткоубиство не е без основа. Познато е дека младиот Душан го симнал од престолот својот татко во летото 1331 година и застанал на чело на државата. Истата година, во ноември, Стефан Дечански умира под многу сомнителни околности, а тешката вина паѓа врз Душан.
Никифор Григора, византиски историчар, сметал дека владарот имал клучна улога и во овој злостор. Опишувајќи ги околностите под кои дошло до бунтот во Србија, тој забележал:
– Синот (Душан) го обземале страв и сомнеж, кои веројатно неговите врсници ги всадиле во неговата вознемирена душа, така што на крајот се решил да се одметне и да стане против татка си… Потоа го (Стефан Дечански) ставиле во затвор против неговата волја и со негодување на синот, кој сепак молчел, не можејќи да ѝ се спротивстави на силата на мнозинството, плашејќи се да не го снајде и него зло. Не поминале многу денови, а стариот крал бил удавен во затворот и така неговиот живот завршил горчливо наместо во среќа.
Врски со папата
Уште една причина поради која Стефан Душан не станал светец се податоците дека бил подготвен својот народ да го преведе во католицизам. Овој потег бил остро осудуван од радикалните православни кругови.
Имено, со намера да започне војна против Османлиите, кои во средината на XIV век претставувале голема опасност за христијанските држави на Балканот, српскиот цар водел преговори со папата Инокентиј VI (1352–1362). Воедно, Србија имала проблеми и со нападите на унгарската војска на кралот Лајош I Велики (1342–1382), кого, изгледа, можел да го смири само папата.
Во преговорите со Куриијата, Стефан Душан бил подготвен да го прифати папскиот примат и католичката вера, со очекување дека папата ќе го именува и благослови за водач на христијанската војска против Турците. Станувало збор за навистина големи отстапки.
Самоволно прогласување за цар
Многу црковни кругови не се согласувале кралот Душан да се прогласи за цар. Освен тоа, многу митрополии на Цариградската патријаршија биле принудени да се потчинат на српската црква, што довело до анатемисување на српската црква од страна на Византија во 1350 година.
Во многу српски извори се наведува дека Душан „гледал со лакоми очи кон туѓи градови“, дека „неканонски создал саморакоположен патријарх“ и дека му потчинил голем број митрополии од составот на Цариградската патријаршија.
Запишано е и: „се возгордеа во срцето и ја остави татковската власт на кралството…“, „се круниса за цар и избра српски патријарх не по закон, ниту со благослов на цариградскиот патријарх…“, „ги оттурна цариградските митрополити од градовите во неговата област…“.
Четврт век по смртта на царот, Српската православна црква и Византиската црква се помириле. Церемонијата на помирување била одржана токму во црквата Свети Архангели кај Призрен, задужбина на цар Душан.
Со церемонијата над гробот на царот биле отстранети последиците од расколот, анатемата била симната од српската црква, но важно е да се нагласи дека двете страни јасно се согласиле во осудата на претензиите на цар Стефан Душан.
Така, кај Константин Филозоф, во воведот на „Житието на деспотот Стефан Лазаревиќ“, се бележи: „Тој Душан ги престапи заповедите на своите татковци и самоволно се прогласи за цар.“
