Додека во Скопје се поставуваше елката на плоштадот Македонија, македонскиот медиумски простор повторно демонстрира сериозен информативен и културен пропуст. Речиси без исклучок, елката се именува како „новогодишна“, термин што не се користи никаде во светот – ниту во православните, ниту во католичките, ниту во протестантските земји.
Во Германија, Австрија и Швајцарија тоа е Weihnachtsbaum (Божикно дрво) или Christbaum (Христово дрво).
Во Англија и САД – Christmas tree.
Во Франција – Sapin de Noël.
Во Италија – Albero di Natale.
Во Грција – Χριστουγεννιάτικο δέντρο.
Во Русија, Србија, Бугарија и Романија – Божикно дрво / рождественска елка.
Никаде – освен во поранешните комунистички системи – ова дрво не е именувано според календарскиот датум на Нова година.
Термин што не е традиција, туку идеологија
Изразот „новогодишна елка“ не е културна варијанта, туку идеолошка замена со јасно историско потекло. Тој се појавува во Советскиот Сојуз во 1930-тите години, во време на државен атеизам, кога Божик беше системски оттурнат од јавниот живот како „религиозен“ и „буржоаски“ празник.
По Октомвриската револуција, советската власт целосно го забрани Божик и со него и Божикното дрво. Но во 1935 година, под притисок на јавноста и потребата од „празник за децата“, висок функционер на Комунистичката партија, Павел Постишев, предложи елката да се врати – не како Божикна, туку како новогодишна, лишена од секое христијанско значење. Така настана таканаречената „јолка“ – елка за Нова година, а не за Рождество Христово.
Овој модел подоцна беше пренесен во сите социјалистички држави, вклучително и во поранешна Југославија. Терминот преживеа и по падот на комунизмот, иако идеолошките причини за неговото постоење одамна исчезнаа.
Фактот што македонските медиуми и денес, триесет години по падот на комунистичкиот систем, го користат истиот термин, покажува неспособност или неподготвеност да се напушти идеолошкиот речник на минатото.
Прашање на факти, не на вера
Ова не е религиозно прашање, туку прашање на елементарна точност. Божикното дрво се поставува во декември затоа што е дел од Божикниот циклус, а не затоа што се приближува 1 јануари. Во целиот свет, елките се поставуваат пред Божик, а се задржуваат до Богојавление – без оглед дали државата е секуларна или не.
Ако навистина стануваше збор за „новогодишно дрво“, логично би било да се поставува на 31 декември. Но тоа никогаш не се случува – ниту во Скопје, ниту било каде на планетата.
Медиумска одговорност што изостанува
Ниту една вест не понуди објаснување, историски контекст или барем разликување меѓу Божик и Нова година. Наместо информирање, јавноста повторно доби механичко повторување на терминологија која одамна требаше да биде надмината.
Ова е симптом на подлабок проблем: македонските медиуми често не прават разлика меѓу традиција и идеолошко наследство, а кога медиумите не ја разбираат културата за која известуваат – јавноста останува дезинформирана.
Заклучок
Божикното дрво не е „новогодишно“. Никогаш не ни било, ниту во Скопје, ниту во светот. „Новогодишната елка“ е производ на советската антирелигиозна политика од минатиот век, а не на европска или македонска традиција.
Единствено што е навистина „новогодишно“ во оваа приказна е повторувањето на еден стар, застарен и неточен термин – без критичка мисла и без професионална одговорност.
Пишува: Т.А. (за црковен журнал)
Комплименти за овој текст!
Да се прати во град Скопје!
Така е, ама прашање е дали е воопшто дрво или пластична имитација. Зелената пластика не може да има иста сила со зеленилото на живата елка, која не мора ни да биде отсечена за да биде украсена. Зелената пластика е сепак скриено воздигнување на исламот чија заштитна боја е зелената, не како хлорофил туку како боило (и не имагинарно туку вистинки) и во извесна мера ја остава таа трага во опкружувањето наместо посакуваната христијанска. За да пресретне вакви влијанија западниот свет произведува сликарски бои наречени ‘Christmas Red’ & ‘Christmas Green’. Дури и исламот го чува сеќавањето за украсување на живите дрвја, има своја традиција на молитви покрај дрвја коишто ги смета за свети со врзување на свој украс на дрвото. И некои други конфесии имаат такви елементи во своите традиции. Со други зборови, ноншалантноста во празнувањето кај нас е голема, дури и ако е во прашање чисто срдечна намера за “бериќетна Нова Година”. Останатото е уметност: важна е и таа, но ако основите се промашени, тешко може да надополни. Заради одбегнување на еколошка катастрофа во многу краеви се прават Божиќни декорации од по неколку зимелени гранки со додаени светликави украси, но не се користи вештачко дрво. Се разбира, годинава скопската новогодишна елка изгледа импресивно, поувозно од обично, дури и некако посеверно, но поважно е луѓето да го развиваат својот личен празнувачки потенцијал одошто чисто да се насладуваат со нејзиниот изглед. Детските Божиќни поворки кај нас се најубавиот можен пример за тоа. Иако мислам дека репертоарот може и да им се прошири со празничниот тропар и кондак кои се многу едноставни и со чудесна содржина.