Молчаливата Црква не е нужно единствена Црква. Понекогаш таа е само исплашена и внатрешно разединета заедница. Здравата црковна заедница не се плаши од вистината. Таа знае дека вистината не може да му наштети на Христос, туку само на нашите илузии, интереси и лажно изградени авторитети.
Пишува: Т.А.
Во секоја здрава заедница мора да постои способност за самопреиспитување. Тоа важи за државата, за општеството, за институциите, но уште повеќе за Црквата, која не е повикана само да проповеда за Вистината, туку и видливо да сведочи за неа.
Критиката во Црквата не значи напад врз Црквата. Кога е искрена, аргументирана и произлегува од грижа за нејзиното добро, таа може да помогне да се исправат грешките и да се спречат поголеми соблазни. Молчењето пред неправдата, самоволието, злоупотребите и отстапувањето од православното предание не е секогаш смирение. Понекогаш молчењето е само страв, рамнодушност или погрешно сфатена послушност.
Неопходно е да постои критичка свест меѓу верниот народ, бидејќи и клирот, без оглед на својата служба, е составен од луѓе. Свештеничкиот чин не ја укинува човечката слабост, ниту автоматски го ослободува човекот од страстите, суетата, политичките влијанија, материјалните интереси или погрешните проценки. Токму затоа клирот не смее да го игнорира гласот на верниците. Уште помалку смее важни одлуки да носи во тајност, без објаснување, без одговорност и без почит кон црковната заедница.
Црквата не е приватна сопственост на епископите и свештениците. Таа е Тело Христово, во кое секој член има свое место, своја одговорност и свое достоинство. Ова, секако, не значи дека Црквата треба да се управува како политичка партија, невладина организација или парламент. Не значи ниту дека секое лично незадоволство треба да се претвори во јавен бунт. Но значи дека црковната власт не смее да биде лишена од одговорност, а верниот народ не смее да биде сведен на пасивна публика чија единствена задача е да молчи, да плаќа и да одобрува.
Најопасно е тоа што разочараните верници честопати воопшто не се жалат. Тие не организираат протести, не пишуваат соопштенија и не влегуваат во јавни конфликти. Тие едноставно тивко се повлекуваат. Престануваат да доаѓаат на богослужбите. Се оддалечуваат од парохиската заедница. Ја губат довербата во свештенството. Понекогаш ја напуштаат и самата Црква, носејќи ја со себе болката дека токму таму каде што барале исцеление, биле дополнително повредени. Кога еден верник јавно ќе проговори за проблем, тој неретко е само видливиот глас на десетици други кои веќе заминале во тишина. Затоа конструктивната критика не треба веднаш да се прогласува за непријателство, расколништво или напад врз Црквата.
Понекогаш токму критичарот е последниот човек кој сè уште се надева дека нешто може да се поправи. Во идеални услови, посебна критичка маса можеби и не би била потребна. Кога клирот доследно би бил раководен од Светото писмо, светоотечкото предание, соборноста, личниот подвиг и пастирската одговорност, довербата меѓу народот и свештенството би се создавала природно. Но ние не живееме во идеални услови.
Македонската православна црква – Охридска архиепископија со децении се развиваше во посткомунистички општествен контекст. Дел од клирот се формирал во време кога религиозниот живот бил ограничуван, а Црквата била изложена на политичка контрола, институционална затвореност и идеолошки притисоци. Последиците од тој период не исчезнуваат автоматски со промената на политичкиот систем. Кај дел од црковните структури и денес можат да се препознаат остатоци од еден административен и авторитарен менталитет: избегнување на јавна одговорност, затвореност кон верниците, поистоветување на критиката со непослушност и сфаќање на црковната институција како простор во кој одлуките не треба да се објаснуваат.
Дополнителен проблем претставува внесувањето на национализмот во црковниот живот. Националниот идентитет може да има свое историско и културно место, но тој не смее да стане поважен од Христос. Црквата не постои за да произведува национални митологии, ниту за да служи како духовен декор на политичките проекти. Кога националната припадност станува поважна од Евангелието, кога црковното име се брани пожестоко од достоинството на човекот и кога припадноста кон нацијата се претставува како доказ за православност, тогаш христијанската вера се сведува на идеологија.
Не се верници само оние што гласно го бранат името на Црквата. Не се мерило за црковност ниту националистичките пароли, ниту партиската лојалност, ниту јавното фотографирање со црковни великодостојници. Вистинскиот црковен живот се препознава во покајанието, молитвата, исповедта, причестувањето, љубовта, милосрдието, духовното раководство и редовното учество во богослужбената заедница.
Христијанскиот идентитет не е декоративен додаток на националниот или политичкиот идентитет. За христијанинот, тој треба да биде примарен. Токму ваквите верници имаат право да очекуваат од своите пастири духовна зрелост, морален интегритет, богословска образованост и личен пример. Трагично е кога луѓе што живеат сериозен светотаински живот покажуваат поголема духовна чувствителност, информираност и интелектуална одговорност од дел од оние што формално се поставени да ги раководат. Уште поголема соблазна се појавува кога црковни лица делуваат како политички актери, посредници на партиски интереси или учесници во сомнителни финансиски и деловни односи.
Црковниот имот, донациите, градежните проекти и економските активности мора да бидат проследени со највисок степен на транспарентност. Од Црквата не смее да се очекува помала одговорност отколку од световните институции. Напротив, од неа треба да се очекува повеќе, бидејќи таа не се повикува само на законите, туку и на Евангелието. Критичката маса во Црквата не треба да биде толпа водена од гнев, озборување или лични пресметки. Таа треба да се состои од духовно зрели, информирани и одговорни верници, богослови, свештеници, монаси и интелектуалци кои ќе умеат да разликуваат меѓу конструктивна критика и клевета, меѓу разобличување и понижување, меѓу грижа за Црквата и борба за лична моќ. Таквата критика мора да биде заснована врз факти. Таа треба да биде прецизна, аргументирана и насочена кон постапките, а не кон уништување на личноста. Нејзината цел не треба да биде скандалот, туку исправката; не поделбата, туку исцелението; не рушењето на авторитетот, туку враќањето на неговата автентичност.
Но и црковното раководство мора да научи дека авторитетот не се зачувува со замолчување на критиката. Авторитетот се гради со вистина, одговорност, доследност и подготвеност за покајание. Епископ или свештеник кој ќе признае грешка не го губи достоинството. Напротив, тој покажува дека и самиот живее според она што го проповеда. Покајанието не е обврска само на народот. Тоа е основен повик за секој член на Црквата, без оглед на неговиот чин. Црквата не е послаба кога во неа постои отворен и одговорен дијалог. Таа станува послаба кога проблемите се прикриваат, кога прашањата се забрануваат и кога секоја критика се толкува како непријателски напад.
Молчаливата Црква не е нужно единствена Црква. Понекогаш таа е само исплашена и внатрешно разединета заедница. Здравата црковна заедница не се плаши од вистината. Таа знае дека вистината не може да му наштети на Христос, туку само на нашите илузии, интереси и лажно изградени авторитети. Затоа конструктивната критика во Црквата не е израз на неверие. Таа може да биде израз на длабока вера дека Црквата е повикана на нешто повисоко од институционално преживување, национална самопромоција и политичко влијание. Таа е повик Црквата повторно и повторно да се враќа кон Христос.
А таму каде што Христос е навистина во центарот, нема потреба од тајност, манипулација, политиканство и страв од прашања. Има место за вистина, покајание, соборност и љубов. Критичката маса не треба да биде непријател на Црквата. Таа треба да биде нејзината будна совест.
