Од Естонија и Шведска до Чешка, властите почнаа да ја разгледуваат Руската православна црква како нешто повеќе од религиозна заедница. Прашањето е дали и остатокот од Европа – и Данска – ќе го следат овој пример.
Пишува: Емил Бјорн Хилтон Сагау (за Semper Magasin)
На ѕидот кон големата сала во Киев со крвавоцрвени букви е испишано: „Специјалната воена операција е света војна“, а токму под него стои името на авторот – патријархот Кирил, поглавар на Руската православна црква. На голема карта на истиот ѕид е прикажан бројот и местоположбата на црквите во Украина кои се уништени од руски дронови, ракети и друго оружје.
Застанувам и гледам.
На Денот на независноста на Украина – 23 август 2026 година, јас сум во Киев по покана на украинската претседателска администрација, која ги поканила црковните дејци и политичарите во Киев за да го одбележат празникот. Претходно седев во голема градина и пиев кафе во разговор со украински црковни лидери и дански пратеници, во забележително мирна атмосфера.
Овојпат сирените за воздушна опасност молчат.
Внатре нè очекува сала подготвена за вечера, а на нејзиниот крај е поставена голема сцена. Од неа украински црковни лидери, американски генерали, а на крајот и самиот Зеленски ги поведуваат присутните во молитва. Мојата маса е поставена токму зад Зеленски и низ салата поминува бран на возбуда кога тој пристигнува во својата препознатлива облека. Украинскиот заменик-министер за надворешни работи, кој седи до мене, станува и почнува да аплаудира.
Претседателот се заблагодарува и зборува за придонесот на црквите во одбраната на Украина. Особено нагласува дека знае како последниот преостанат дел од граѓанското општество долж фронтовата линија се црквите – тие продолжуваат да работат, примаат цивили и ја распределуваат потребната помош. Едвај завршува со говорот кога поранешниот потпретседател Мајк Пенс, кој стои во моја близина, станува и извикува: „Амин!“, по што енергично го поведува аплаузот.
Ова е чудно друштво кое, освен нас, Данците, го сочинуваат претставници на Англиканската црква, воени аналитички центри, лидери на украинската дијаспора, американски сенатори и конгресмени христијани, како и Украинци од црквите и владата.
Религиозниот аспект на војната во Украина се истакнува со крајна јасност во таков ден, кога Украинците им се обраќаат на своите христијански браќа и сестри – и ги потсетуваат на користењето на Руската православна црква од страна на Русите како инструмент на војната. Во исто време, во Данска се развива приказна за тоа како млади мажи од Руската православна црква се обиделе да се инфилтрираат во Данската народна партија. Тоа само нагласува дека Западна Европа и понатаму е арена на руски обиди за влијание врз јавното мислење и водење своевидна хибридна војна, која се протега од Чешка преку Балтичките држави и Скандинавија сè до Глобалниот југ.
Шпионската игра
Само неколку месеци пред моето пристигнување во Киев, поранешниот раководител на Руската црква во Западна и Централна Европа, митрополитот Иларион, е запрен во недела, на 24 мај, од чешката полиција во близина на модерното одморалиште Карлови Вари (познато на германскојазичните како Карлсбад). Иларион е познат како клучна фигура во Руската црква и долги години бил одговорен за нејзините надворешнополитички односи. Полицијата, според информациите, открива неколку пликови со бел прав во неговиот автомобил и го апси Иларион, кој, сепак, само три дена подоцна е ослободен по интензивна интервенција од страна на руското конзулство во Чешка. Потоа Иларион одлетува за Москва, а нешто подоцна – за Бразил, каде што, според информациите, е испратен и за да молчи и за да остане скриен.
Случајот е чуден од неколку причини, забележува новинарот Сергеј Чапнин, бидејќи неколку руски извори наведуваат дека чешката полиција очигледно ја знаела маршрутата на Иларион и неговата локација. Не се изненадувачки појавените шпекулации дека чешките власти намерно се обиделе да го принудат Иларион да ја напушти земјата, бидејќи во последните години неколкупати вршеле притисок и врз него лично и врз Руската црква во Чешка. Според Чапнин, една од причините е тоа што значителни средства на Руската црква се чуваат токму во Чешка, а историската и исклучително убава руска црква во бањскиот град Карлови Вари функционира како главен центар на Руската црква во Западна и Централна Европа.
Чешката влада е меѓу најтврдолиниските во Европа кога станува збор за Руската црква. Земјата еднострано воведе санкции против неа и забрани за влез во земјата на нејзини претставници. Во последните месеци, сепак, не само Чесите почнаа поактивно да ѝ поставуваат пречки на Руската црква. Ова се претвори во поширока европска појава.
Во соседна Унгарија, смената на владата на Орбан со онаа на Маѓар значи дека Руската црква премина од блискост со политичкиот центар на земјата во силна маргинализација. Унгарија исто така била сигурно засолниште за ресурсите и свештениците на Руската црква во Европа. Меѓу нив бил и Иларион, а владата на Орбан неколкупати го блокирала вклучувањето на руски црковни лидери на санкцискиот список на ЕУ.
Ова веќе е променето, бидејќи во унгарските судови во моментов се води постапка токму против Иларион – иако во отсуство – откако млад ѓакон го обвини за груминг и сексуална експлоатација. Веројатно токму овој случај е причината поради која инаку истакнатиот Иларион е скриен во Бразил.
Ересот на патријархот
Уште поважно е тоа што рускиот патријарх Кирил се појавува во првите нацрти на санкцискиот список на ЕУ во јуни годинава, а повторно и во јули, но е отстранет од конечната верзија, која сега е насочена главно кон претставници на индустријата и група инфлуенсери кои се обидуваат да го продаваат „рускиот“ сон на социјалните мрежи. Овојпат токму новата проруско ориентирана бугарска влада и десничарската италијанска влада успеваат да го отстранат патријархот Кирил од санкцискиот список.
Новата бугарска влада доаѓа на власт со поевроскептичен и проруски мандат, но владите во Софија во последните години не се задржуваат долго. Новата влада доаѓа на власт по предвремените избори во мај 2026 година, кои се седмите избори од 2021 година наваму, во земја обележана со обвиненија за корупција, растечки трошоци за живот и политички хаос. Сега се чини дека е само прашање на време кога рускиот патријарх ќе се најде на санкцискиот список, откако Чешка очигледно инсистира на тоа, а Унгарија веќе не ја блокира одлуката.
Ѕидот во Киев на Денот на независноста сведочи за тоа, бидејќи изјавите на Кирил за војната и неговата поддршка за режимот на Путин го прават сè поодговорен за ужасите на војната. На крајот на јуни тој изјавува дека руското нуклеарно оружје е дел од Божјата благодат кон Русите, бидејќи обезбедува врвна заштита. Оваа изјава за нуклеарното оружје е проследена со ново дело на патријархот – 300-странична теолошка одбрана на руската војна против Украина.
Украинските колеги во Киев ги тресат главите кога заедно разгледуваме некои од тврдењата на Кирил. Работите сега стигнале дотаму што група православни научници почнува официјално и јавно да подготвува теолошко обвинение против патријархот Кирил за ерес.
Балтичката епизода
Пона север, во Балтичките држави, се одвива уште еден решавачки случај против Руската црква – во форма на судска постапка пред Европскиот суд за човекови права.
Минатата година естонската влада ѝ забрани на локалната Руска православна црква да одржува врски со Русија, што формално значи дека црквата има два избора: или да се само распушти, или да се прогласи за независна. Ниту една од двете можности не изгледа прифатлива за локалната Руска црква и затоа таа поднесува тужба против државата поради кршење на естонскиот устав.
Овој случај не завршува во корист на црквата пред естонскиот Врховен суд, поради што на 9 јуни естонската влада објавува дека наскоро ќе го спроведе законот. Накратко, таа има намера принудно да ја затвори Руската црква, која владата ја смета за безбедносна закана и за дел од обидите на Русија да ја дестабилизира Естонија, вклучително и околу градот Нарва, каде што мнозинството од населението е рускојазично и каде што црквата е важен центар за заедницата.
Руската црква во Естонија ќе го однесе случајот пред Европскиот суд за човекови права, каде што исходот внимателно ќе се следи не само во Естонија. Другите две балтички држави – Литванија и Латвија – донесоа слични закони, но без истата подготвеност да ги применат или да ги спроведат во пракса. Одлуката на естонскиот Врховен суд и претстојната одлука на Европскиот суд за човекови права ќе покажат дали државите од ЕУ можат да ги стават безбедносните размислувања над слободата на вероисповедта.
Многу нешта упатуваат на тоа дека учеството на Руската црква во војната, нејзиното документирано учество во киднапирањето на до 400.000 украински деца, според украинските власти, како и нејзините тесни врски со руската држава се доволни за европските држави да можат да ја забранат црквата. Естонија може да се покаже како предупредување за тоа што ја очекува Руската црква во целата ЕУ. Други европски земји можеби нема директно да ја забранат црквата, но активно ќе ги ограничат нејзините можности за дејствување и нејзините финансиски ресурси.
Северни нишки
Во Шведска безбедносната служба објави дека Руската црква претставува безбедносен ризик – прашањето не е дали црквата е поврзана со руското разузнавање, туку колку е тесна таа врска.
Во Шведска тоа доведе до прекин на сите државни субвенции за црквата и ограничување на нејзините можности, на пример да купува земјиште и да гради цркви. Покрај тоа, на 8 јуни шведската држава објави дека ќе предложи ново законодавство кое ќе им даде на властите можност да конфискуваат имоти купени од странски државјани, доколку властите проценат дека имотот се наоѓа премногу близу до воени објекти или други безбедносно чувствителни подрачја.
Овој чекор доаѓа по две донекаде комични ситуации, кога прво колоритен руски олигарх го купува островот Мускјо, а потоа Руската црква купува земјиште и гради црква во близина на Вестерос. И двете места се наоѓаат во близина на клучни воени бази, поради што шведската разузнавачка служба изгледа, благо кажано, раздразнета од локалните власти кои ги дозволиле трансакциите.
На сето тоа, шведските власти и Шведската црква официјално ги предупредуваат локалните парохии и јавноста за 20 белоруски монахињи кои патуваат и кои преку продажба на сè – од икони до мед – се обидуваат да соберат пари за руските воени напори. Монахињите што патуваат ја користеле Руската црква во Естонија како влез во Шенгенскиот простор, од каде што продолжиле кон Скандинавија и други места.
Дозволите за престој на монахињите им се одземени од естонските власти и тоа е една од многуте причини поради кои Естонците сакаат Руската црква да биде затворена.
Глобалниот југ
Раководителот на украинскиот владин оддел за верски прашања и јас седиме во Киев во просторија чии прозорци и врати се сериозно оштетени од последната руска хиперсонична ракета што ја погодила владината зграда.
Раководителот на одделот раскажува дека еден од кардиналите на Католичката црква ја посетил Украина и добил дозвола да посети еден од многуте кампови за воени заробеници во кои се држат руски војници. Кога кардиналот пристигнува во кампот, војниците набрзина се редат во колона за да побараат простување на гревовите.
Но тоа не се руски православни заробеници, туку стотици војници од африкански држави, привлечени на фронтот од руски регрутери.
Руската опозициска медиумска организација „Медуза“ исто така известува во текот на летото дека Руската црква се шири со загрижувачка брзина во африканските држави, каде што рускиот режим има и воени и економски интереси.
Украинскиот раководител на одделот истакнува дека големиот предизвик за Украина е да го убеди Глобалниот југ – т.н. неутрални држави – да ја поддржат Украина. Според него, Руската црква во Африка функционира како своевидна канцеларија за регрутирање Африканци кои ќе ги пополнуваат редовите на руската армија.
Данското слепило
Во Данска владата и властите сè уште не презеле ниту еден од чекорите што ги презедоа нивните шведски, естонски или чешки колеги. Во голема мера истото се однесува и на Германија и Франција, каде што Руската црква е уште посилно воспоставена и е повидливо присутна.
Тоа не е затоа што разузнавачките служби на овие земји не го гледаат истото што го гледаат Швеѓаните, Чесите и Естонците, ниту затоа што нема гласови кои повикуваат на санкции – и во црквите и во парламентите.
На крајот, станува збор истовремено за внатрешна и надворешна политика. Во Германија и Франција партиите од крајната десница генерално се поблагонаклонети кон Русија, а политичките санкции против црквата можат да дејствуваат како дополнително црвено знаме за овие политички сили. Можно е токму затоа големите држави на ЕУ да заземаат повнимателен став од земјите кои се наоѓаат поблиску до Русија.
Прашањето е дали естонскиот случај против Руската црква пред Европскиот суд за човекови права ќе се покаже како факторот што ќе ја наклони вагата и ќе го означи почетокот на поширок судир со црквата на Путин.
/hristianstvo.bg
Забелешка: Емил Бјорн Хилтон Сагау (роден во 1988 година) е дански теолог, црковен историчар и истражувач на православието. Тој има докторска диплома по теологија од Универзитетот во Копенхаген, каде што во 2020 година ја одбранил дисертацијата за православните претстави за историјата, меморијата и политиката во поранешна Југославија. Неговата долгогодишна академска работа е поврзана со православните цркви во Југоисточна Европа, византиско-словенската црковна историја, религијата и национализмот, како и со односите меѓу црквата, државата и политиката.
