Емисијата „Панорама“ на БНТ емитуваше интервју со Бугарскиот патријарх Даниил, кое ме изненади мене, а претпоставувам и вас. За некои од поддржувачите на патријархот Даниил[1], тоа не донесе добри емоции. Некои од нив сè уште не можат да му простат што брзал кон Цариград и веројатно никогаш нема. Друг дел е со него, без разлика што прави. Трети пак, повикаа да му простиме што служел со патријархот Вартоломеј. А останатите продолжија да бидат недоверливи и да се сомневаат во надворешно мешање.
Во ова појавување, за првпат го видов патријархот Даниил како зборува послободно, па дури и се насмевнува. Се чинеше како да му паднал товар од рамената. Исто така, тоа беше првпат да видам патријарх јавно да каже дека се извинил и побарал прошка за својата грешка кон својот брат во минатото. Ова извинување не се коментира нешто многу, што покажува разочарување, но е важен чекор напред за самиот патријарх и за нашата Црква, па затоа не може да се игнорира.
По изборот на патријархот Даниил, следеше година на големи аплауз, од кои некои предизвикаа отворен потсмев. Следбениците на патријархот не беа само воодушевени, туку мислеа дека БПЦ е веќе нивна, бидејќи е избран патријарх со нивни ставови и тој ќе води политика каква што сакаат. Всушност, тие препознаа патријарх кој им ги галеше ушите со геополитичките наративи. А сослужувањето во Цариград, според црковната традиција, беше црвената линија што патријархот Даниил, според нив, никогаш не требало да ја премине, бидејќи – повторно, според нив – патријархот Вартоломеј е „еретик, расколник, екуменист“ и сè што може да ви падне на ум во расколничката терминологија. А нивниот патријарх е чист како солза, тој е како нив – тој мисли, зборува, чувствува како нив. И воопшто, секој што не се согласува со него – пишуваа и зборуваа следбениците – е „хулител“ на патријархот, расколник, фанариот, русофоб, екуменист, соросоид, еретик, отпадник од Црквата… и сè по ред. Но, време е да прашам – дали критичарите на мирната посета на Фанер денес спаѓаат во категоријата „хулители на патријархот Даниил“?
Такви беа првичните реакции и ставови кон нашиот патријарх. Всушност, ова треба да предизвика вознемиреност кај еден духовник, бидејќи повеќе личи на идолопоклонство отколку на нормален љубовен однос кон еден архиереј. Кулминацијата се случи минатата година со дури две петиции до патријархот – првата[2] – за расчинување и екскомуникација на познат монах, наречен многу човекољубиво „злокобна погубна (малигно патогена) појава во Бугарската православна црква“,потпишана од 216 лица, и втората[3], која повикуваше на одбивање на сослужување соВселенскиот патријарх Вартоломеј, исто така со многу љубов наречен „Истанбулски“, потпишана од 558 лица. И ако до тој момент патријархот Даниил во БПЦ имал едноставно „следбеници“, оттогаштие почнале да ги надминуваат своите права како лаици и да се покажат како чиста охлократија (од грчкиот ὄχλος – „толпа“ и κράτος – „моќ“) – моќ на толпата[4]. Последната петиција, исполнета со карактеристичните изрази што веќе ги споменав, беше поднесена до патријархот Даниил многу неодамна пред мирната посета на Цариград и, иако е анонимна, тврди дека го изразува мислењето на Божјиот народ. Исто така, постои интересен коментар од професорката Дарина Григорова, кој ќе го цитирам овде:
„Ваша Светост, вие „го кренавте гласот“ во одбрана на нашите православни браќа во Украина, кои се прогонувани. Не дозволувајте вашиот глас во одбрана на исповедниците на православието од УПЦ да биде замолчен со споменувањето на нивните џелати од „пцу“ на служба со истанбулскиот патријарх Вартоломеј. Вашето писмо „За единството на Црквата“ завршува со: „Иако ние сме најмалите од нашите браќа, со Божја помош, нема да толерираме хули против нашиот Отец Бог, вклучително и кога некои се препорачуваат себеси како глава на Црквата наместо Господ или ја вознемируваат нашата Мајка Црква обидувајќи се да ги узурпираат правата што ѝ припаѓаат само Нејзе – Едната, Света, Католичка и Апостолска Црква“. Ваша Светост, не е ли споменувањето на „пцу“ на светата Литургија богохулство против нашиот Отец Бог… Со големо почитување кон вас и со пламено срце, рабиња Б. Дарина“.
Овој коментар, како и други во овој стил, покажуваат какви проекции за патријархот направил еден – иако јавно активен – но прилично мал дел од Бугарската црква. И мислам дека година и пол по изборот за претстојател, по изминувањето на почетната еуфорија, патријархот Даниил многу добро сфатил дека овие проекции не само штому пречат и нему, туку и разбрал дека ако не го следи црковното предание на своите претходници на патријаршискиот престол и не учествува соборно во синодските одлуки заедно со своите колеги митрополити, ќе биде патријарх на околу 500 луѓе, кои пишуваат едни и исти петиции со навредливи епитети кон негов собрат претстојател. А Божјиот народ не е ниту 500 луѓе, ниту 1000, дури ниту десет пати по 1000, туку многу повеќе[5]. Тој исто така сфатил и дека таков повик за несослужување со Вселенскиот патријарх Вартоломеј не е само мислење на лаици, произлезено од нивната компетентност, туку – активно поддржани од некои „теолози“ со православни радио и канали, кои отворено го нарекуваат патријархот Вартоломеј „еретик“ – се закануваат со црковен раскол.
Сепак, забележливо е дека некои од оние што ширеа вакви ставови на интернет, веќе ги променија своите погледи за структурата на Црквата и Бугарската православна црква и признаваат дека таа не е управувана од патријарх, туку од Синод и црковен собор. Со години го повторуваме ова заедно со многу автори во статии и форуми, професорите им го објаснуваат на студентите по теологија, но дури денес го слушам во настапите на „светски познати“ теолози. Иако студираме на теолошки факултети од истите дебели книги и полагаме исти испити, некои колеги дури вчера како да слушнаа каква е црковната структура на Православната Црква. И денес, кога патријархот одби да ја игра нивната игра, тие почнаа јавно да го шират наративот дека нашата Црква е синодална, а не патријархална, и дека патријархот Даниил всушност се потчинил на одлуката на Синодот за мирната посета и не можел тука ништо. Меѓутоа, кога пред неколку години Видинскиот митрополит Даниил отиде во Москва по својот избор без да го праша Синодот, и кога испрати писмо до десетици митрополити во 2019 година, исто така без да се согласи Синодот – а Синодот потоа јавно се дистанцира од него[6] – тие тврдеа дека тој има право да донесува независни одлуки и дека ставот на Синодот не ги интересира. Но, како што милувам да кажам – за нив, црковните канони, кои инаку ги цитираат како им одговара, се како ластик – се растегнува според тоа колку одговара или не одговара моментот, а еклисиологијата е исто така „растеглив“ концепт според привремениот интерес на соодветниот водач.
Важно е христијаните да разберат дека патријархот е дел од Синодот и не е над него, зборот „синод“ (грчки σύνοδος – „собрание на заеднички пат“) изразува не само административно тело, туку и соборски начин на размислување, во кој епископите одат заедно во потрага по вистината, во дух на братска љубов, меѓусебно слушање и одговорност едни кон други, со одлуки кои не се наметнати еднострано или под надворешен притисок, туку се раѓаат во заедничко расудување, молитва и послушност кон Светиот Дух и преданието на Црквата.
За време на мирната посета на патријархот Даниил на Цариград, Светиот Синод го покажа токму ова – соборски начин на размислување, но во овој случај членовите на синодот ни покажаа одговорност не само едни кон други, туку и кон нас, кон црковното стадо. На службите и снимките од состаноците беше видливо дека митрополитите што го придружуваат патријархот му придаваат исклучително важно значење на овој црковна средба. А и од другата страна им беше одговорено во дух на братољубие, меѓусебно почитување и љубов. Фактот дека по сослужувањето во Фанер, патријархот Даниил ја предводеше литургијата во Железната црква како Претстојател на Бугарската црква[7], го покажува големото значење што и двете страни ѝ го придаваат на оваа мирна посета и ги прави бесмислени поразителните коментари[8] на „православните новинари“ во стилот на „TASS информира“ за тоа каква еклисиологија покажа Вселенскиот патријарх, а каква – Бугарскиот. На таквите коментари на говорот на патријархот Вартоломеј, според кој „единството не значи согласност меѓу црквите, па дури ни евхаристиско општење, туку согласност со одлуките на Фанер“, треба да им се посочи дека Цариградскиот патријарх го споменува Рускиот патријарх дури и по едностраната одлука на Руската патријаршија да не го споменува патријархот Вартоломеј[9]. Еклисиологијата на Православната црква е една. Едноставно, оваа еклисиологија, која сите ја видовме на службата на 26 декември во црквата Свети Георгиј во Фанар, не се вклопува во „еклисиологијата“ на Кремљ. И сѐ повеќе нема да се вклопува во „рускиот свет“, кој ги наметнува своите „вредности“ со оружје и смрт.
Критичарите на мирната посета на Цариград можеби не го виделе Светиот синод на Бугарската православна црква со толку сериозно присуство во Фенер, а тие покажаа дека не само цврсто стојат зад патријархот, туку се и дел од црковната традиција. Митрополитот Русенски Наум отидево Фанар два дена претходно за да ѝ служи на бугарската заедница во Истанбул на Божик и да гиорганизира посетата и пречекот на патријархот[10]. Митрополитот Варнански и ВеликопреславскиЈован имаше сериозен телевизиски настап на bTV[11], во кој не остави сомнеж дека Синодот придава големо значење на оваа посета и од неговите зборови можеше да се почувствува задоволството од оваа посета. Останатите митрополити во делегацијата, како и оние што не беа таму, исто така не оставија сомнеж дека одлуката за мирната посета беше заедничка и посакувана. Индикативен е и гестот на патријархот Даниил, кој на 27 декември 2025 година подарил дел од моштите на светиот патријарх Евтимиј Трновски на Егзархиската капела „Свети Јован Рилски“, а тоа беше посочено и во црковниот календар, отпечатен со благослов на патријархот Вартоломеј за бугарската заедница во Истанбул, како што може да се види од страницата на архимандритот Харалампи Ничев, раководител на храмот[12].
Го разбирам извинувањето на патријархот Даниил како добра постапка – за неговото минато и за иднината на Црквата. Исто така, добар чекор би било и да каже дека прашањето за општењето со ПЦУ ќе го реши повторно Црквата – соборно, иако истото треба да важи и за Црквата на Република Северна Македонија. Во интервјуто, патријархот Даниил изјави дека Бугарската црква е единствената што го признала „овој (конкретен) автокефален статус“ на Православната црква на Северна Македонија[13]. Што точно значи ова, можеби патријархот Даниил ќе разјасни дополнително, но и тука се манифестира оваа „растеглива“ еклисиологија – томосот за автокефалност на ПЦУ е ист како и оној на другите Помесни цркви – со одлука на Синодот на Вселенската патријаршија, врз основа на каноните на Вселенските собори[14]. Сепак, факт е дека отфрлањето на ПЦУ значително се намали. Нашите митрополити не се осмелуваат да ја нарекуваат ПЦУ „расколничка“, ниту пак митрополитот Киевски Епифаниј – потценувачки да биде споменуван со неговото световно име. Само еден митрополит си го дозволува тоа – Ловчанскиот. Единствено митрополитот Лука Коваленко, кој испраќа писмо до него преки медиумите[15], е единствениот што зборува за ПЦУ и за Киевскиот митрополит Епифаниј како за „поглавар на неканонската Украинска Црква, Сергеј Думенко“[16]. Имајќи предвид за тоа колку Украинци веќе се дел од ПЦУ[17] и колку црковни заедници ѝ се придружиле во текот на последните воени години, ова останува на неговата епископска совест.
Друг добар исчекоре што патријархот Даниел не кажа ниту еден лош збор против католиците во интервјуто и не спомена ништо друго за нив, освен она што го кажа и патријархот Вартоломеј и што го читаме во заедничката декларација од Никеја[18] – дека постојат разлики меѓу нас кои мора да се дискутираат во дијалог, и без кои нашето заедништво во Вистината е невозможно[19].
Сепак, ова интервју беше неопходно затоа што во него Патријархот го разјасни својот став кон Цариград, кој до тој момент беше радикално различен. Всушност, Патријархот за првпат покажа дека ќе ја следи линијата на претходните Патријарси во добрите односи со Вселенската патријаршија и дека е Патријарх на сите Бугари, а не само на еден дел од нив. На критичарите ќе им кажам дека не можеме да очекуваме да ги промени своите ставови[20] со едно патување во Цариград, дури и не е потребно. Патријархот Даниил очигледно е задоволен од ставот на Фанар и разбрал дека не станува збор само за дипломатија, туку за црковно општење, односно за православна еклисиологија, и дека таму нема непријатели, туку браќа во Христа. Време е и „следбениците“ да го разберат ова.
[1] Ова е прв пат да пишувам за „поддржувачи“ или „следбеници“ на толку висок чин на свештеник, но нема друг начин да се наречат, бидејќи факт е дека овој феномен е нов во Бугарската црква. Почетоци на таквото нездраво внимание од лаиците кон патријархот имаше веќе кон крајот на владеењето на патријархот Неофит, но тоа беше исклучиво во интернет публикациите, а тој никогаш не покажа дека обрнува внимание.
[2] Предлог за црковна казна на архимандритот Никанор Мишков – Peticiq.com
[3] Петиција за одбивање да се служи со патријархот Вартоломеј од Цариград (Истанбул) – Peticiq.com
[4] Охлократијата (од грчкиот ὄχλος – „толпа“ и κράτος – „моќ“) во црковен контекст означува незаконска доминација на емоционално возбудена маса над црковниот поредок, во која одлуките што припаѓаат на соборскиот и хиерархиски авторитет на Црквата се преземаат под притисок „одоздола“, спротивно на Светото Предание и канонските норми. Таков е примерот со првата спомената петиција. Голем број канони недвосмислено го исклучуваат мешањето на толпата во црковното управување и хиерархиските одлуки, пропишувајќи дека изборот, ракополагањето и судењето на свештенството им припаѓаат на епископите и соборите, а не на народот (на пр. Апостолските канони 1 и 30; Канон 4 од Првиот Вселенски собор; Канон 13 од Лаодикискиот собор е особено јасен), осудувајќи го нередот, бунтот и притисокот врз легитимната црковна власт. Истото важи и за вториот случај – поднесувањето на петиција од страна на лаици со која се бара несослужување со друг Претстојател е само по себе изразување на мислење, но доколку таквиот чин има за цел да изврши притисок врз канонското право и обврска на патријархот и Синодот да решаваат прашања од меѓуцрковната заедница, тој е над компетентноста на лаиците и по содржина добива охлократски карактер, бидејќи го заменува соборскиот и хиерархиски поредок на Црквата со барање за наметнување на „народната волја“ во област регулирана со каноните и црковното Предание.
[5] Според официјалниот попис во Бугарија од 2021 година, православните христијани бројат околу 4.091.780 луѓе, и дури и ако не сите од нив се активни христијани, Божјиот народ е многу повеќе од оние што шират расколнички наративи во јавниот простор, а оваа црковна заедница дефинитивно има различни аспирации. Ова е очигледно дури и од повеќе од половина од анонимните потписи.
[6] Светиот синод на Бугарската православна црква јавно се дистанцира од видинскиот митрополит Даниил поради писмото што тој го испрати во 2019 година до многу архиереи на локалните цркви. Видете: Doxologia Infonews.
[7] Во интервјуто, патријархот Даниил искажаа неточност велејќи дека во црквата „Свети Стефан“ во Истанбул „ниту еден поглавар на Бугарската православна црква не служел од укинувањето на расколот“. Речиси сите поглавари на Бугарската православна црква служеле во црквата „Свети Стефан“ за време на нивните мирни посети на Цариград, како што може да се види од статија на веб-страницата на Бугарската православна црква – БПЦ), но патријархот Даниил е првиот со патријархален чин што претседава со Божествената литургија како поглавар на Бугарската православна црква. Достапните извори прават разлика помеѓу учество (сослужување) во службата и претседавање (водење) на Божествената литургија. За време на неговата мирна посета на Вселенската патријаршија во октомври-ноември 1945 година, егзархот Стефан претседавал и служел Божествена литургија на 28 октомври 1945 година, во црквата „Свети Стефан“ во Истанбул, но тоа било пред враќањето на патријархалниот статус на Бугарската црква (1953). Патријархот Кирил, за време на неговата мирна посета во 1962 година, како и патријархот Максим за време на нивните посети, учествуваа на службите во црквата Свети Стефан, без никакви докази дека претседавале со Божествената Литургија од нивна страна. За време на посетата на патријархот Неофит, црквата била во процес на реновирање, а подоцна во 2018 година бил извршен обред на обновување. Во оваа смисла, службата на патријархот Даниил претставува прво претседавање со литургија на бугарски патријарх во Железната црква по возобновувањето на Бугарската патријаршија. Патријархот Вартоломеј не присуствувал на литургијата, а другите митрополити сослужувале со патријархот Даниил без целосни архиерејски одежди, што јасно ја укажува водечката улогата на претстојателот.
[8] Што всушност се случи за време на посетата на бугарскиот патријарх на Фенер? – Списание за меѓународни односи.
[9] Светиот синод на Руската православна црква уште во 2018 година одлучи дека РПЦ нема да го споменува Вселенскиот патријарх Цариградски Вартоломеј на богослужбите и го суспендираше своето учество во структурите во кои претседаваат или копретседатели се претставници на Цариград, вклучително и во епископските собранија во дијаспората, во комисиите за теолошки дијалог итн. Видете повеќе на: Dveri.bg.
[10] Митрополитот Русенски Наум отслужи божикна литургија за бугарската заедница во Истанбул • Christianity.bg
[11] „Одлуката на Светиот Синод на Бугарската православна црква и љубезната покана на Неговата Светост Архиепископот Константинополски и Вселенски Патријарх г-дин Вартоломеј да ја оствари првата мирна посета на Неговата Светост Бугарскиот Патријарх Даниел на мајката црква, Архиепископијата во Константинопол, беше толку прекрасна“, коментираше митрополитот Јован, придавајќи исто така големо значење на орденот што Бугарската православна црква му го врачи на Патријархот Вартоломеј. Погледнете го целото интервју тука.
[12] Видете ја страницата на архимандритот Харалампиј Ничев во Мета.
[13] Всушност, Црквата во Северна Македонија нема автокефален статус, туку е автономна. Автокефалниот статус дава самостојност и административна независност, но во канонско единство со другите автокефални цркви.
[14] Со векови, Црквата владеела преку правни акти (канони), томоси и писма за автокефалност од Вселенската патријаршија како Мајка Црква во отсуство на Вселенски собор. Видете повеќе на: Патријарх Даниил: Му се извинив на патријархот Вартоломеј. Побарав прошка за писмо што го испратив во 2019 година, но му реков дека ги поддржувам тезите во ова писмо – Doxologia Infonews.
[15] Писмо до Митрополитот Ловчански Гаврил од Митрополитот Мелитополски и Запорожски Лука
[16] Митрополит Гаврил: Синодот не го испрати Николај Пловдивски да служи со луѓе од неканонската црква на Украина. Ова е негово лично патување | Glasove.com
[17] Интерфакс неодамна објави студија во која се повикува на податоци од Државната служба за етнополитика и слобода на совеста, според која помеѓу 2022 и 2025 година, речиси 1.400 верски заедници се префрлиле од Украинската православна црква (Московска патријаршија) во Православната црква на Украина (ПЦУ), објави Државната служба за етнополитика и слобода на совеста. Поточно, според одговорот на Државната служба за етнополитика, на прашање од агенцијата Интерфакс-Украина, помеѓу 2022 и 2025 година, 1.378 верски заедници одлучиле да ја променат својата подреденост по канонски и организациски прашања од Украинската православна црква (Московска патријаршија) кон Православната црква на Украина. Се забележува дека 483 црковни општинидонеле таква одлука во 2022 година, 471 во 2023 година, 233 во 2024 година и 191 црковна општина во 2025 година.
[18] Патријархот Вартоломеј и папата Лав XIV потпишаа заедничка декларација • Christianity.bg
[19] Патријархот Даниел изјави за БНТ: „Нема православен христијанин кој не е повреден од ова неединство. За време на посетата, во вестите, на некои дури и католички веб-страници, многу луѓе беа возбудени што се одржа таква средба, ја поздравија и се надеваа дека наскоро ќе има единство. Во исто време, имаше толку многу коментари – и на католичките веб-страници кои дадоа многу добро теолошки образложен одговор за тоа кога и како може да се случи ова единство. Црквата не е само земна организација. Таа е Телото Христово и за да имаме единство во ова Тело Христово, треба да имаме исто исповедање на верата, исто познавање на Господ, ист живот, исто разбирање за тоа како се постигнува нашето единство со Бога, како се постигнува целта на христијанинот – соединување со Бога, обожување. И ако не се согласуваме по овие прашања, во пракса немаме единство во ова Тело. Значи, да, посетата на папата Лав се случи, многу христијани очекуваат, речиси, „…поскоро враќање на единството на Црквата, но ова може да се случи откако ќе се расчистат овие проблематични области во исповедањето на верата“. Извор: Панорама – 09.01.2026 – Бугарска национална телевизија
[20] Проверив едно од тврдењата на патријархот во интервјуто, дека 12.000 луѓе биле уапсени во една од најстарите европски демократии поради мислење на интернет (цитирам по сеќавање). Се покажа дека статистиката се однесува на навредливи изјави и полициски проверки врз основа на жалби од граѓани.
Пишува: Рената Трифонова (hristianstvo.bg)
