Почетна Анализа ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – ИДЕЈАТА ЗА МОСКОВСКИ ВАТИКАН (2)
ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – ИДЕЈАТА ЗА МОСКОВСКИ ВАТИКАН  (2)

ФЕЉТОН – Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз – ИДЕЈАТА ЗА МОСКОВСКИ ВАТИКАН (2)

311
1

Балканските православни цркви во политиката на советскиот сојуз, првите години по втората светска војна е научен труд на полскиот историчар и балканист Тадеуш Чекалски. Станува збор за исклучително вреден научен труд кој се обидува да го лоцира влијанието на Руската православна црква врз балканските православни цркви, почнувајќи веднаш по Втората Светска Војна. Религија.мк, ќе го објави целиот текст во форма на фељтон во неколоку продолженија, од кои се добива јасна слика за империјалистичките и територијални претензии на Руската црква врз балканските цркви.

Овој труд на професорот Тадеуш Чекалски првпат е објавено во Balcanica Posnaniensia vol. 30 (December 2023).

Авторот Чекалски е полски историчар, балканист, доктор по хуманистички науки. Работи како професор на Институтот за историја на Јагелонскиот универзитет. Се занимава со историјата на Балканот во 19 и 20 век и социјалната историја на Европа во 19 и 20 век. Автор на 10 книги и над 70 научни статии. Член на Комисијата за балкански студии при огранокот во Познањ на Полската академија на науките и Централноевропската комисија на Полската академија на науките. Од 2019 година, член на Дисциплинскиот совет за историја на Јагелонскиот универзитет .

ИДЕЈАТА ЗА МОСКОВСКИ ВАТИКАН

Од перспектива на Кремљ, создавањето и проширувањето на советската сфера на влијание требаше да се одржи под знамето на единството на православните верници ширум светот и преземањето, од страна на поглаварите на РПЦ, на водечка улога во новиот обединет православен свет. И покрај атеистичката природа на комунистичката држава, во овој случај нејзините интереси и оние на РПЦ се чинеше дека се совпаѓаат. Идејата за создавање федерација на автономни православни цркви, под власта на Москва, му се припишува на патријархот Сергиј (Страгородски), кој умре во 1944 година, и за кого се вели дека на ваков начин ја согледувал иднината на светското православие во разговорите со своите соработници.

Во раководството на Комунистичката партија не беше случајно што идејата за обединувањето на православните цркви под раководство на РПЦ се сметаше за идеја на московскиот Ватикан. Увертира за неговото спроведување требаше да биде создавањето на соодветни институционални капацитети и потребната инфраструктура во Москва, но и организирањето на конференции кои требаше да го покажат потенцијалот на Руската православна црква и да ги дефинира методите за борба против факторите кои се закануваа на единство на светското православие. Во новата политичка реалност што се појави по Втората светска војна, која беше победничка за СССР, Руската црква, како најголема и која го претставува најголемиот број приврзаници, беше таа што требаше да го преземе приматот над Вселенската патријаршија, која слабееше и беше „затворена во Фанар“. Руската православна црква, исто така, беше соочена со задачата ефективно да го ограничи влијанието на Светата Столица во земјите од Централна и Југоисточна Европа, како и да го елиминира најопасниот елемент на влијанието на Ватикан, за кој се сметаше дека се унијатските цркви кои сè уште работат во регионот. Последниот елемент на планот беше да се свика Генералниот совет во Москва, кој требаше да го потврди должниот престиж на Руската црква во православниот свет.

За препознавање на степенот на прифатливост на идејата за единство од страна на православните цркви, но и испитување на проруските ставови во православниот свет, служеше поканата до сите поглавари на автокефалните цркви на Помесниот собор [Серуски црковен собор], кој се одржа во Москва од 31 јануари до 2 февруари 1945. Причината за неговото свикување беше потребата да се избере нов патријарх на РПЦ, по смртта на Сергиј (Страгородски) и да се утврдат правилата за функционирање на Црквата по завршувањето на војната. Со Соборот претседаваше последователниот патријарх Алексиј I (Симијански). Александрискиот и Антиохискиот патријарх дојдоа во Москва, другите патријаршии испратија свои делегати. Со оглед на обемот на мерките преземени од советските дипломати пред Соборот, за подигање на профилот на гостите на церемониите, резултатите во најдобар случај беа умерени. Балканските земји ги претставуваше митрополитот скопски Јосиф (Цвијовиќ), кој пристигна на местото на Српскиот патријарх Гаврило (Дожиќ), кој беше затворен во германски логор. По затворањето на работата на Соборот, архиереите на РПЦ беа примени од Ј. Сталин, кој ги призна напорите на Црквата за зајакнување на меѓународната позиција на советската држава и за воспоставувањето на контакти со странство.

Планот развиен од Советот на народни комесари во март 1945 година и презентиран на Сталин за употреба на РПЦ за целите на советската политика вклучуваше постулат за активно инволвирање на Православната црква во балканскиот правец, што требаше да биде започнато со серија официјални посети на делегации на РПЦ, подготвување на основата за соработка и, на долгорочен план, потчинување на автокефалните цркви во Бугарија и Југославија. Соработката со балканските цркви требаше да стане дел од големиот план за организирање светска конференција на христијанските (некатолички) цркви во Москва. Главната задача на конференцијата беше да ги стигматизира акциите на Ватикан, стремејќи се да игра водечка улога во светот. Во програмата на конференцијата беше планирано да се разговара за односот на Православната црква кон екуменското движење, но пред сè да се разговара за улогата на папството како антидемократска, па дури и профашистичка институција, која соработува со силите кои се закануваат на светскиот мир.

Во писмото на [Георги] Карпов до Сталин (15 март 1945 година), постоеше верување дека недвосмислениот протест изразен на конференцијата против активностите на Ватикан би довел до негова изолација и ќе го поткопа авторитетот на Папата. За да се даде сехристијански статус на конференцијата, постоеше намера да бидат поканети поглаварите на православните цркви на Србија, Грузија, Бугарија, Грција, Романија, Финска и Источните православни цркви, но и претставници на Англиканската и Старокатоличката црква и американските Методисти. РПЦ требаше да се појави на конференцијата како иницијатор на меѓународно движење на Христијаните обединети од идејата за ослободување од папизмот. Конференцијата требаше да започне во септември 1947 година во Москва, а нејзината институционална последица требаше да биде создавање на извршно тело за ново движење на христијанското единство, што ќе ја отфрли доминацијата на Ватикан, но и ќе се спротивстави на интеграцијата околу сè поактивното екуменско движење во Западна Европа.

Успехот на планираната конференција зависеше од двете активности преземени од страна на јерархија на РПЦ и ефективноста на советската дипломатија во обидот да се спротивстави на сè поактивните американски активности на Блискиот Исток. Материјалната и финансиска помош од РПЦ за црквите погодени од војната требаше да одигра значајна улога. Во мај 1946 година, Советот на министри на СССР му наложи на министерот за финансии Арсениј Зверев да префрли сума од 195.000 американски долари за целите на активностите на РПЦ во странство. Истата година, значителен дел од оваа сума отиде во Ерусалимската и Антиохиската патријаршија. Московската патријаршија очекуваше од корисниците активно да ја поддржуваат борбата против Ватикан, но блискоисточните патријарси не изразија интерес за доаѓање на конференцијата во Москва, поради страв дека на нивното доаѓање може да се гледа како гест на потчинување под авторитетот на РПЦ. По добивањето на поканата од Москва, Вселенската патријаршија испрати љубезен, но цврст одговор на московскиот патријарх потсетувајќи го дека според традицијата и канонскиот ред, иницијативата за свикување сеправославни конференции и собори му припаѓа на Константинопол.

Со оглед на информациите кои доаѓаат во Москва дека патријарсите на Александрискија и Антиохија, како и вселенскиот патријарх Максим V, би биле отсутни од планираната конференција, донесена е одлука средбата да се одложи за 1948 година и потоа да се усвои нова формула за средбата што ќе му овозможи на Московскиот патријарх да го „спаси образот“. Патријархот Алексиј упати покана до сите автокефални цркви за одбележување на 500-годишнината од автокефалноста на РПЦ, закажана за јули 1948 година во црквата на Воскресението во московско Соколники. Планираните јубилејни прослави требаше да бидат придружени со суштински средби по однос на темите за православното единство и непријателските активности на Ватикан. Со цел да се заобиколат канонските ограничувања на кои потсети Вселенската патријаршија, Московската патријаршија се обиде да добие доминантна улога во православниот свет преку организирање на низа импресивни прослави на верски годишнини, чија намена беше да ги убедат колебливите православни цркви да ја препознаат Москва како најактивен и кооперативен центар на православниот свет.

Јулската прослава на годишнината од руската автокефалност ги собра претставниците на единаесет од тринаесетте автокефални цркви, но повеќето од нив беа делегати без мандати да ги претставуваат своите цркви во суштински дискусии. Ниту еден од патријарсите на Истокот (Александрија, Антиохија и Ерусалим) не се појави во Москва. И митрополитот Герман, кој го претставуваше Вселенскиот патријарх, и претставникот на Грчката црква Хризостом го ограничија своето учество само на официјални церемонии. Константинопол доследно го држеше ставот дека соборите и сеправославните конференции може да бидат свикани само од Вселенската патријаршија. Скратените пленарни седници не доведоа до реализација на проектот за носење на светското православие под руска контрола, но го потврдија постоењето на блокот на православните цркви од Централна и Источна Европа, чии поглавари се појавија во Москва едногласно и изразија целосна поддршка за едногласно усвоената „Порака до Христијаните од целиот свет“, насочена против римскиот Врховен јерарх и непријателските активности на протестантска Америка.

Едно од најголемите разочарувања за јерархијата на РПЦ се покажа дека е односот на Грчката православна црква (ГПЦ), која во првите повоени години сосема недвосмислено се наведна кон прозападната опција, притоа оддалечувајќи се од идејата за православно единство под руска сувереност. Симболичен израз на независноста на Атина беше учеството на претставници на ГПЦ на собранието на екуменското движење во Амстердам (август/септември 1948), што доведе до основање на Светскиот совет на црквите. Претставниците на трите автокефални цркви учествуваа во расправата во Амстердам, и тоа значително ја поткопа тезата од московските размислувања за екуменското движење како форма на борба против марксизмот и комунизмот, што му нанесува штета на единството на православниот свет. Од 1941 година Грчката црква беше предводена од архиепископот Дамаскин (Папандреу). Назначен за регент на Грција во декември 1944 година, од страна на властите во егзил доби политичка функција која ниту еден од неговите претходници во архиепископската фотелја не уживал, а во исто време и способноста да ги утврди односите на ГПЦ со надворешниот свет, без значајно мешање од цивилни и воени власти. Иако Дамаскин не ги осуди недвосмислено православните свештеници сочувствителни движењето на кон комунистичкиот отпор, тој застана на страната на легитимните власти за време на граѓанската војна (1946-1949), а во јуни 1946 година, на негова иницијатива, Архиерејскиот синод го осуди „комунистичкиот бунт.“ Поддршката што Кремљ и другите балкански држави ја дадоа на комунистичките грчки партизани го поттикнаа антагонизмот меѓу ГПЦ и другите Православни цркви на Балканот. Овој антагонизам беше потврден и од позицијата на ГПЦ, доследна на грчките власти, во спорот со Албанија околу државноста на Северен Епир. Мислењата на советските дипломати недвосмислено го прикажуваа Дамаскин како свештеникот кој претходно имаше соработувано со Германија и моментално ги застапуваше интересите на реакционерните кругови и беше ориентиран кон Британија. Наследникот на Дамаскин, Спиридон (Влахос), кој се искачи на тронот на Архиепископот атински во мај 1949 година, изнесе недвосмислен критицизам за идејата на Москва за „единството на православниот свет“ и подготвеност за тесна соработка со Вселенската патријаршија.

Во 1948 г., Атинагора I, поранешен митрополит на Њујорк, се искачи на патријаршискиот трон во Константинопол, станувајќи гласноговорник за тесна соработка помеѓу Вселенската патријаршија и Грчката црква и непријател број еден на православните цркви потчинети на Москва.

(ПРОДОЛЖУВА)

 

Коментар(1)

  1. Темелот на сите анализи во овој фељтон е неодржлив од едноставна причина што ја заобиколува/одбегнува улогата на Фанар во сите овие процеси. Со други зборови, долговековната византиска традиција богата со интриги, насилства и коруптивни модели на балансирање со историските околности мошне често за монета за поткусурување го имаше токму Православието. За жал, не остана се’ во 13 или во 15 век, кога прво Лионската, а потоа Флорентинската унија со Римокатолиците беа создадени со флагрантно предавство кон Православието во моменти кога византиските цареви своето коленичење пред западните велможи просто го скратуваа со коленичење на Православието пред неумолливоста на можните окупатори (кои сепак не возвраќаа на очекуван начин на таквата “услуга” и го забрзаа конечниот пад на Византиското Царство во 1453 година).
    Со должна почит кон свештенството и кон верниот народ, кои никогаш не ја прифатија ни Лионската ни Флорентинската унија, сите добро знаеме дека врхушката на Константинополската Патријаршија не престана да ја предава нивната вера. На почетокот од 20 век Фанар, кој со векови се влечеше како корумпирана опашка на турскиот бирократски систем, одеднаш ја изгуби таа привилегија. Заради катастрофата во Мала Азија во која брутално беа убиени 700 000 Грци, по што безмалку сите Грци заминаа од Турција Константинополската Патријаршија остана без своето стадо, без никакво место во турското општество, без финансиски средства за егзистенција и без админстративна поткрепа на земните власти, значи без покровители. Грците коишто емигрираа во Грција природно се присоединија кон Грчката Правсолавна Црква којашто се одвои од Фанар во 1833-та и беше призната од Константинопол во 1850-та година. Под јурисдикција на Константинополската Патријаршија останаа Грците коишто заминаа во Западна Европа и во прекуокеанските земји, т. е. во земјите во коишто не постоеја Помесни Православни Цркви. Во потрага по конкретно стадо Фанар дојде на идеја да прогласи јурисдикција над сите православни, без исклучок, во земјите во коишто не постоеја Помесни Православни Цркви (без оглед на желбите и ставовите на самите дојденци во ‘новите земји’ и на Црквите чијашто канонска територија тие православни мигранти истовремено нечии духовни чеда претходно ја беа напуштиле). Во тој период, како последица на Октомвриската Револуција од 1917 г. и на граѓанската војна којашто уследи, милиони православни иселеници, стотици свештеници и десетици Епископи ја напуштија Русија. Земјите коишто некогаш беа дел од Руското Царство прогласија самостојност. Полска, Финска, Естонија, Латвија, Литванија не само што се одовија од Русија туку и отворено почнаа да водат антируска политика. Православните Цркви во овие земји станаа ефтин влог во рацете на локалните власти и на ерарсите на Фанар. Некои ги притискаа свештенството и архиереите да ги пресечат сите врски со Руската Православна Црква, други прогласија јурисдикција над нив. Позицијата на самите верници (евхаристиски заедници), на свештенството и на епископатите беше во целост пренебрегната. Како последица на ова во 1923 г. Фанар “ја стекна/ придоби” под своја јурисдикција Финската Православна Црква, којашто во тоа време беше автономна Црква во рамките на Руската Православна Црква. Истата 1923 Фанар ја анектираше Естонската Православна Црква, којашто аплицираше до Фанар за автокефален статус, но заврши како Естонска Православна Митрополија во рамките на Фанар. Во 1930-те безмалку истата шема беше применета врз Латвија, каде беше организирана Латвиска Православна Црква под јурисдикција на Константинопол. Што се однесува до Полска, врз основа на поддршката на локалните власти Фанар и’ додели автокефалност на Полската Православна Црква (иако беше изведена со закани, измами и насилство, факт е дека процесот административно е изведен докрај). Во 1948 полските ерарси принесоа покајание пред Московскиот Патријарх Алексиј и последователно добија легитимна автокефалност од Руската Православна Црква. Во февруари 1931 г. Фанар изврши апропријација на руски парохии во дијаспората што беа под јурисдикција на Митрополитот на Руската Емиграција Евлогиј (Георгиевски). Во дадениот случај беше изведена поинаква измама. Кога Митрополитот Евлогиј беше прибројан кон јурисдикцијата на Фанар без согласност на Руската Правсолавна Црква, од Константинопол силно нагласија дека тоа е привремена мерка произлезена од позицијата на обесправеност на Руската Православна Црква во СССР. Привремената природа на оваа јурисдикциска подреденост се одрази и на самото име на таа структура: Привремена Егзархија на Светиот Апостолски и Патријаршиски Пресрол на Константинопол во Западна Европа. Но, во 1945 г. кога Митрополитот Евлогиј посака да се врати во пазувите на Руската Православна Црква, Константинопол не му даде пишана дозвола. Згора на тоа Архиепископијата на Православните Руски Цркви во Западна Европа не само што е се’ уште под јурисдикција на Константинопол туку го изгуби и статусот на егзархат со одлука на Синодот на Константинопол на 27 ноември 2018 г.
    Што се однесува до потрагата по покровители, важно е да се спомене дека во почетокт на 20 век Фанар, кој отпадна од административниот апарат на Отоманската Империја, се обиде да најде покровител во лицето на Британската Империја, која во тоа време беше една од најмоќните светски сили. За таа цел врхушката на Константинопол почна да развива нова унија, но веќе не со Римокатоличката туку со Англиканската црква. За да се приближи кон Англиканците, Патријархот Мелетиј IV (Метаксис) свика Сеправославен конгрес составен од седум епископи, еден архимандрит и двајца мирјани. Овој конгрес одлучи да се сврти кон наводно “новиот Јулијански” (а всушност Грегоријански) календар, според којшто живееја Англиканците, со цел да го утврдат датумот за Велигден врз основа на “научни податоци”. Сепак, Обединетото Кралство не обезбеди некоја позначајна помош за Фанар и проектот за унија беше замрзнат.°
    Следниот потенцијален покровител на Фанар кој беше разгледуван беше – Советскиот Сојуз! И покрај фактот дека Советската влада од самиот почеток се декларираше за непријател на Црквата, неколку години Фанар се обидуваше да си обезбеди поддршка од болшевиците и ревносно ја исполнуваше нивната желба за промовирање на Обновлеченската (“Реновациска”) Црква, создадена како алатка за расслабување на Руската Православна Црква, во значајна мера и преку поделба на фракции). Но, во очите на Фанар тоа беше прифатливо зашто во она време, во раните 1920-ти, Советската влада беше единствената којашто имаше влијание врз новата револуционерна влада во Турција предводена од Кемал Ататурк. Константинополската Патријаршија отиде толку далеку што го повика Светиот исповедник, Московскиот Патријарх Тихон, да отстапи од Престолот и да им даде власт на “реновационистите”. Сето тоа го направија со цел болшевиците да го убедат Ататурк да не поведе политика на прогонство кон Константинополската Патријаршија. Навистина не е најупатно: да им помогнете на болшевиците да ја уништат Руската Православна Црква за да ги убедите Турците да не го уништат Константинопол. Но, овде Фанар беше повторно разочаран: болшевиците немаа никаква намера да му помогнат на Константинопол.
    Најпосле, во 1940-те, Фанар си пронајде покровител за себе: Стејт Департментот на САД! Попрецизно кажано, двете страни меѓусебно се пронајдоа. Во 1948 г. американските дипломати дејствувајќи преку турските и грчките власти (сите вмешани земји беа членки на НАТО) го присилија тогашниот Константинополски Патријарх Максим V (Вапорѕис) на оставка. Вистинската причина беа неговите симпатии кон Руската Православна Црква. На негово место Стејт Департментот го постави Митрополитот Атенагора (Спиру), американски граѓанин. За лет до Истанбул за таа цел американскиот претседател Хари Труман (истиот оној кој го нареди атомското бомбардирање на Хирошима и Нагасаки) му го отстапи својот претседателски авион на идниот патријарх. Веднаш по пристигнувањето на Атенагора му беше доделен турски паспорт, а следниот ден стана Патријарх на Константинопол. Неговата приврзаност кон САД е евидентирана во извештајот на Генералниот конзул на САД во Истанбул, Роберт Макати, до Стејт Департментот, кој меѓу другото вели: “За време на мојата официјална посета Атенагора посвети најголем дел од времето за да ги изрази неговата љубов и восхит кон Соединетите Држави. Патријархот меѓу другото изјави дека ‘аголен камен на неговите активности како патријарх е промовирањето на американските идеали’. Изразите на восхит кон Соединетите Држави напати беа толку несоодветни што дури и мене ми падна срам.” Преку својата работа Атенагора се трудеше да ја оправда довербата на Стејт Департментот. Се бореше упорно и консистентно и против Советскиот Сојуз и против Руската Православна Црква. Неговиот екуменизам отиде толку далеку што го одрекуваше постоењето на ересите како такво. “Јас не ги гледам (ересите – Ed.) никаде! Гледам само вистини делумни, скратени, кои понекогаш излегува дека не се на место и тврдат дека ја разбираат и прегрнуваат неисцрпната тајна,” вели во интервјуто на францускиот историчар и теолог Оливие Клеман. Оттогаш влијанието на Стејт Департментот на САД врз Фанар само се зголеми.
    Својот главен извор на финансии Фанар исто така го пронајде во прекуокеанските земји. Голем број Грци што во 1920-те се иселија од Мала Азија се најдоа во САД. Таму грчкиот претприемачки дух брзо вроди соплодови. Денес грчката дијаспора во САД брои од 1,3 до 3,0 милиони луѓе. Мнозина Грци направија огромен капитал, станаа влијателни политичари и деловни луѓе. Нивното кординирано дејство со врхушката на Константинополската Патријаршија во многу домени од општествениот живот е повеќе од воочливо.
    Заради сите горенаведени факти добро е да се посочи дека сите историски извори за доловување на комплесноста на развојните процеси на меѓуцрковните односи во Православието мора да се разгледуваат барем нееднострано, а во секој случај во доволна мера непристрасно, особено кога се во фокусот појави на хазардерски однос кон духовното и богословско наследство на Светото Православие, имајќи ја предвид неговата вкоренетост во Небесната Татковина на сите, Која впрочем е најскапоцениот заеднички именител на сите наши посебни (етнички или граѓански) татковини. Сите обиди на Фанар да го жртвува земното за сметка на духовното наследство (односно Небесната Татковина на сите за сметка на својата земна сеприсутност и конфор) мора да бидат нашата предупредувачка поука за претпазливост и чувар над неизменливиот критериум за автентичноста на нашиот духовен хабитус во сите историски околности и перспективи.

НАПИШИ КОМЕНТАР

Your email address will not be published. Required fields are marked *