Од Наум, преку Иларион, до Партениј – посетите на македонските архијереи на Атон стануваат ново сведоштво за постепеното продлабочување на односите меѓу МПЦ-ОА, Света Гора и Вселенската патријаршија
По 9 мај 2022 година, кога Вселенската патријаршија донесе одлука за воспоставување канонско и евхаристиско единство со Македонската православна црква – Охридска архиепископија, тројца архијереи на МПЦ-ОА досега ја посетија Света Гора – митрополитот Струмички Наум, митрополитот Брегалнички Иларион и епископот Антаниски Партениј.
Нивните посети не се идентични по својот карактер, но заедно претставуваат интересна хронологија на постепеното отворање на Света Гора кон македонските архијереи во новата црковна реалност.
Особено значајно е што во овој период веќе не станува збор само за поклонички посети. Со Наум и Партениј се појавува и литургискиот аспект на односите, односно конкретното остварување на евхаристиското единство што беше воспоставено по одлуката на Вселенската патријаршија од 9 мај 2022 година.
9 мај 2022 година – почеток на новата ера
На 9 мај 2022 година Светиот и Свештен Синод на Вселенската патријаршија донесе одлука со која ја прими во евхаристиско општење јерархијата, клирот и верниот народ на МПЦ-ОА, со што, според формулацијата на Цариград, беше „исцелена раната на расколот“.
Овој датум е клучен за разбирање на она што денес се случува на Света Гора.
Атон не е само едно од најзначајните монашки средишта на православниот свет. Света Гора е под духовната јурисдикција на Вселенската патријаршија. Оттука, секое официјално присуство на архијереј на МПЦ-ОА на Атон по 9 мај 2022 година има поширока симболика.
Тоа е практичен показател како одлуката од Цариград постепено се претвора во секојдневна црковна реалност.
Прв дојде Наум – и ја отвори литургиската врата
Од тројцата архијереи, митрополитот Струмички Наум ја направи една од најзначајните први чекори.
Во ноември 2025 година тој ја посети Света Гора и служеше Божествена Литургија во манастирот Ксенофонт.
Особено важен е фактот што на Литургијата со него сослужуваа архијереи и светогорски свештенослужители, меѓу кои и митрополитот Кирил од Имврос и Тенедос и игуменот на Ксенофонт, архимандритот Алексеј.
Со тоа посетата на Наум доби значење што оди подалеку од обична посета на светогорски манастир.
Тоа беше конкретен литургиски израз на новата реалност.
МПЦ-ОА и Вселенската патријаршија, преку својот архијереј, се сретнаа во Евхаристијата на Света Гора.
Иларион – продлабочување на монашките врски
Следен значаен чекор беше посетата на митрополитот Брегалнички Иларион.
Неговото присуство на Света Гора имаше повеќе монашки карактер. Тој посети повеќе светогорски манастири и оствари средби со игумени и монаси.
Особено значајно беше неговото присуство во Симонопетра и предавањето на дел од светите мошти на свети Гаврил Епископ Велички.
Овој тип на контакти е важен затоа што односите меѓу македонското и светогорското монаштво не се создаваат само преку официјалната црковна дипломатија.
Тие се градат преку личности, монашки братства, духовни старци и заедничко почитување на светителите.
Партениј – посебна тежина на посетата
Посетата на епископот Антаниски Партениј има дополнителна димензија. Тој на Света Гора не доаѓа како човек кој првпат го открива Атон. Партениј на Света Гора престојувал како млад богослов и искушеник, во манастирот Григоријат, каде што бил под духовното раководство на познатиот старец Георгиј Капсанис. По 36 години, тој повторно се врати на Атон. Но овојпат како архиереј на МПЦ-ОА и како игумен на Бигорскиот манастир.
Партениј беше примен во повеќе светогорски манастири, меѓу кои Ватопед, Ксенофонт, Филотеј, Каракал, Ивирон, Ставроникита и Нов Есфигмен.
Кулминацијата беше во Кутлумушкиот скит „Свети Пантелејмон“ во Кареја, каде што претстоеше на сеноќното бдение.
Таму се случи и она што ја прави оваа посета особено важна за односите со Вселенската патријаршија – Партениј богослужеше во присуство и со сослужување на архиереј на Вселенската патријаршија.
Света Гора не е автокефална помесна црква. Таа има свој специфичен статус, а духовно е под Вселенската патријаршија.
Затоа односот на светогорските манастири кон македонските архијереи мора да се гледа и во контекст на одлуката на Цариград од 9 мај 2022 година.
Бигорски како мост кон Атон
Во целата приказна можеби најинтересен е токму Бигорскиот манастир.
Бигорски со децении има силна духовна ориентација кон Света Гора. Во личноста на Партениј таа врска добива и епископска димензија.
Затоа неговото враќање на Атон не може да се набљудува само како лична посета на еден поранешен светогорски искушеник.
Тоа е и враќање на едно македонско монашко братство кон средината од која дел од неговата духовна традиција е непосредно инспирирана. Токму затоа и приемот што Бигорски го доби на Света Гора е значаен. Особено кога станува збор за манастири и скитови кои имаат долгогодишни врски со македонското монаштво.
Продолжување на процесот на нормализација на односите е она што може да се очекува во иднина, повеќе посети, заеднички богослужби, гостувања на светогорски монаси во Македонија, продлабочување на врските меѓу манастирите и продолжување на директните контакти со Вселенската патријаршија. Посетата на Партениј може да биде особено важна во тој процес.
Не затоа што со неа е донесена некаква нова одлука, туку затоа што покажува дека процесот започнат на 9 мај 2022 година постепено се спушта од нивото на црковната дипломатија во конкретниот живот на монаштвото и богослужбата. Одлуката на Цариград од 2022 година беше почеток.
Наум, Иларион и Партениј не се само тројца архијереи кои во различни периоди го посетиле Светогорскиот полуостров. Нивните посети се три различни етапи од процесот во кој МПЦ-ОА постепено се враќа во поширокиот православен простор – овојпат со отворена врата кон Света Гора и кон Вселенската патријаршија.
