Во текот на последната деценија односите меѓу Руската православна црква и Српската православна црква се претворија во едно од најстабилните партнерства во православниот свет. На прв поглед станува збор за традиционална блискост меѓу две сестрински цркви, поврзани со заеднички словенски и православен идентитет. Зад официјалната реторика за духовно братство, сепак, сè појасно се оцртува и друг слој – формирањето на заеднички идеолошки простор, во кој религијата, историјата и геополитиката се преплетуваат на начин што далеку ги надминува рамките на црковната дипломатија.
Во центарот на овој процес стои рускиот патријарх Кирил, кој со текот на годините ја претвори концепцијата за „Рускиот свет“ во една од главните идеолошки потпори на Московската патријаршија. Иако никогаш официјално не го употребил поимот „Српски свет“, анализата на неговите јавни изјави и официјалните документи на Руската православна црква покажува дека меѓу двете концепции постојат очигледни идејни допирни точки.
Најблискиот сојузник на Москва
Меѓу сите помесни православни цркви, токму Српската православна црква останува најдоследниот сојузник на Москва по клучните прашања во последните години.
Тоа особено јасно се гледа по почетокот на војната во Украина и последователното продлабочување на расколот меѓу Московската патријаршија и дел од останатиот православен свет.
Додека низа цркви избегнуваат отворено да ги поддржат руските позиции, Белград продолжува да одржува тесни односи со Москва. Во официјалните соопштенија на Московската патријаршија, Српската православна црква постојано се определува како братска црква, а српскиот народ – како еден од најблиските православни народи до Русија.
Симбол на оваа блискост стана посетата на српскиот патријарх Порфириј на Москва во април 2025 година. За време на средбата со рускиот претседател Владимир Путин и патријархот Кирил, тој потсети на една од најпознатите максими на својот претходник, блаженоупокоениот патријарх Иринеј:
„Нашиот мал чамец секогаш треба да биде врзан за големиот руски брод.“ Потоа Порфириј додаде: „Ние чувствуваме и веруваме дека тоа е вистина.“
Овие зборови тешко можат да се сфатат како обичен дипломатски гест. Тие покажуваат колку длабоко е вкоренета во дел од српската црковна и општествена елита претставата за Русија како природен покровител и стратешки сојузник на српскиот народ.
Не е случајно што за време на истата посета патријархот Кирил нагласи дека односите меѓу двете цркви имаат „особено значење“ и дека тие „секогаш се заедно“. Така Москва и Белград јавно демонстрираат не само традиционално православно братство, туку и политичко-цивилизациска блискост, која сè повеќе го определува местото на двете цркви во современиот православен свет.
Косово како обединувачка кауза
Ако постои тема што најсилно ги обединува Москва и Белград, тоа е Косово.
За Руската православна црква Косово не е само политичко прашање. Тоа се претставува како духовно јадро на српскиот идентитет и како пример за историска неправда нанесена врз еден православен народ.
На своите официјални средби со српски државни и црковни претставници, патријархот Кирил доследно ја потврдува поддршката на Москва за српската позиција во однос на Косово и Метохија. На тој начин Московската патријаршија фактички се претвора во еден од најактивните меѓународни бранители на српската кауза во православниот свет.
Оваа линија има и подлабока смисла. Во руската интерпретација, судбината на Косово често се користи како аргумент против западниот модел на меѓународен поредок и како доказ дека Западот применува двојни стандарди кон православните народи.
Украинското прашање и заедничкиот фронт против Константинопол
Уште поголемо значење за односите меѓу Москва и Белград има украинското црковно прашање.
По одлуката на Вселенската патријаршија да ѝ додели автокефалност на Православната црква на Украина во 2019 година, Српската православна црква се вброи меѓу најцврстите поддржувачи на руската позиција.
За Московската патријаршија тоа беше стратешка победа. Поддршката од Белград покажа дека Русија не е изолирана во православниот свет и дека околу неа продолжува да постои влијателен блок цркви кои ги споделуваат нејзините гледишта за канонскиот поредок и устројството на православието.
Така украинската криза конечно ги претвори односите меѓу Москва и Белград од традиционално пријателство во вистински црковно-политички сојуз.
„Рускиот свет“ и „Српскиот свет“
Најинтересниот аспект на оваа блискост, сепак, е идеолошкиот.
Во последните години концепцијата за „Рускиот свет“ стана централен дел од јавните пораки на патријархот Кирил. Според оваа идеја, Русите, Украинците и Белорусите припаѓаат на еден заеднички духовен и историски простор кој постои независно од државните граници.
Оваа концепција содржи неколку основни елементи: заедничко историско паметење, заедничка православна цивилизација, културно единство и посебна мисија за заштита на традиционалните вредности.
Впечатливо е колку се блиски овие принципи до политичката концепција за „Српскиот свет“, која во последните години стекна популарност во одредени кругови во Србија, Република Српска и Црна Гора.
И во двата случаи се зборува за народ што ги надминува државните граници. И во двата случаи Црквата се претставува како главен чувар на националното единство. И во двата случаи традиционалните вредности се спротивставуваат на либералниот Запад.
Тоа не значи дека Московската патријаршија официјално го поддржува проектот „Српски свет“. Такво тврдење не може да се најде во официјалните документи на Руската православна црква. Но постои очигледна идејна блискост меѓу двата модели.
Црковна дипломатија или геополитика?
Во последните години Руската православна црква сè почесто извршува функции кои традиционално ѝ припаѓаат на државната дипломатија.
Средбите на патријархот Кирил со српските политички лидери, неговите изјави за прашања како Косово и поддршката за српските позиции во меѓународните спорови покажуваат дека улогата на Московската патријаршија далеку ја надминува духовната сфера.
Токму затоа односите меѓу Москва и Белград претставуваат многу повеќе од соработка меѓу две православни цркви. Тие се дел од поширок проект за зачувување простор на држави и општества кои споделуваат заедничко историско паметење, православен идентитет и скептицизам кон западниот политички модел.
Официјалните документи на Московската патријаршија не даваат основа да се тврди дека патријархот Кирил е идеолог или официјален поддржувач на проектот „Српски свет“. Тие, меѓутоа, покажуваат нешто друго – дека Српската православна црква е најблискиот и најсигурниот сојузник на Москва во православниот свет.
Поддршката по прашањата за Косово, Украина и иднината на православието ги претвора односите меѓу двете цркви во стратешко партнерство. А сличноста меѓу идеите за „Рускиот свет“ и „Српскиот свет“ покажува дека зад традиционалната реторика за духовно братство стои заедничка визија за улогата на Црквата, народот и државата во еден сè пополаризиран свет.
/БГНЕС
А да се позанимаваат бугарските аналитичари малку со ‘бугарската величина’ што ја продава моментално бугарската политичка елита и внатре и надвор? Има ли храброст бугарската црковна елита да го приведе кон реалноста нацистичкиот квази-европски мегаломански наратив на своите политичари или и бугарските црковни аналитичари наемнички му се додворуваат на Брисел плукајќи по Русија исто како бугарските политичари (со чест на исклучоци)?
Рускиот цивилизациски комплекс не е измислица, туку силна и длабока вековна реалност, не е минато како византискиот идеал, туку жива актуелна материја. Не е ни некој сон проектиран во далечната иднина, како што се соништата во зародиш на некои политички елити на мали народи, подготвени да ја изгубат сопствената автентичност, заради големата сонувана идеја за самите себе (да се разбереме, Тибет нема ни своја држава, Тибетанците се мал народ, без никакви супрематистички обиди, но со голем неодземлив углед како единствен, скапоцен и автентичен идентитет: нека се запрашаат зошто цел свет го гледа Далај Лама во уста што ќе измудрува, а говориме за етаблираниот официјален свет во кој Бугарија толку гордо си се вбројува и доживува себеси).
Значи, ни во тој евроатлантски свет величината не може да се фалсификува. Тоа требаше да го научи Бугарија после толку историја под руска капа. Ова што денес го гради е уште едно соучесништво во еден неонацистички проект. Претходното не и’ донесе слава, но половина век мизерија и срам. Ни Не овојпат не може да биде поинаку. Истите параметри и истите чинители даваат исти резултати.