Унгарија тргна по пат на промени и надминување на остатоците од комунизмот. Од нас зависи дали ќе ја следиме или ќе останеме последната земја во ЕУ која продолжува да се самозалажува со митот за „традиционалните вредности“ во Црквата како замена за вистински евхаристиски христијански живот — „вредности“ што ја заменуваат верата во Христос со идеологија и се претвораат во удобна алатка на секоја власт што се плаши од јавната доверба.
Пишува: Ренета Трифонова (hristianstvo.bg)
По Поразот на Виктор Орбан во Унгарија и откако потпретседателот на САД Џеј Ди Ванс, според политички набљудувачи, придонесе за забрзување на овој процес преку јавна поддршка и посета, дел од бугарските орбанисти не успеаја да го прифатат резултатот. Наместо тоа, започнаа да ја наметнуваат тезата дека со новиот лидер Мадјар „во Унгарија победило десното, конзервативното и националистичкото“, без да сфатат каков беше политичкиот модел на Орбан и зошто токму тие го поддржуваа досега.
Со вакви интерпретации повторно се избегнува искрената анализа зошто овој пораз беше очекуван. Современиот неоконзервативизам, чиј изразен претставник беше убедливо поразениот Орбан, често се разгледува како идеолошки хибрид – кој комбинира конзервативна реторика со практики на силно централизирана власт и зависности. Унгарците живееја во овој модел четири мандати, сè додека постепено не почнаа да се појавуваат неговите „метастази“ и јасно изразените врски со руските политички и економски кругови, во лицето на олигарсите – неокомунисти и корупционери.
Во овој контекст, тешко е да се одржи тезата дека ваков модел може одржливо да се репродуцира во други европски држави како Унгарија или Бугарија, која исто така се соочува со политички избори. Дури и при евентуална изборна победа кај нас на ваков тип лидер, тоа би било повеќе привремена појава, условена од расцепканоста на гласањето, бидејќи ваквите политички конструкции се потпираат на силна централизација и контрола врз институциите, а не врз општествена доверба.
Падот на Виктор Орбан по 16 години на власт не е само внатрешнополитички настан за Унгарија. Загубата на Орбан беше многу важна и поради крајот на војната во Украина. Затоа може да се каже дека Орбан изгуби, за да победи Европа и Украина. И бидејќи главна идеолошка движечка сила на овој неоконзервативен националистички модел и на оваа војна е Руската црква, овој настан може да се покаже како пресвртница за една помалку видлива, но стратешки важна мрежа – присуството на руски верски лидери во срцето на Европската унија.
Во таа смисла, загубата на Орбан може да се толкува како фактор што ги зајакнува позициите на Европа и Украина, особено по протечените стенограми од разговорите со рускиот претседател Владимир Путин, во кои се гледа како Орбан директно му ги нуди своите услуги.
Во исто време, една од клучните идеолошки потпори на овој модел останува Руската православна црква, која сè почесто се разгледува како инструмент на руската надворешна политика. Со години Будимпешта се утврди како специфична зона на комфор за претставници на Московската патријаршија. Владеењето на Орбан не само што го толерираше ова присуство, туку во клучни моменти го бранеше на европско ниво.
Најистакнатиот пример останува случајот со рускиот патријарх Кирил. Во 2022 година, тој беше предложен за вклучување на санкциската листа на ЕУ поради отворената поддршка за војната на Русија против Украина. Токму Виктор Орбан го блокираше овој чекор – потег што предизвика сериозни тензии во Брисел. Но Кирил не е изолиран случај.
Фигури како митрополитот Иларион Алфеев – долгогодишен „министер за надворешни работи“ на Московската патријаршија – исто така наоѓаа поволна средина во Централна Европа, вклучително и во Унгарија. Во јуни 2022 година, по седница на Синодот на Руската православна црква, Иларион беше разрешен од функцијата претседател на Одделот за надворешни црковни односи, ослободен од должноста митрополит Волоколамски и назначен за митрополит на Будимпештанско-унгарската митрополија. Иларион доби унгарско државјанство за помалку од три месеци.
Според тврдењата на неговиот поранешен иподјакон Георги Сузуки, цитирани од меѓународното издание The Tablet, митрополитот одиграл улога во тоа патријарх Кирил да не биде санкциониран од западните влади и делувал како посредник меѓу Москва и политичката елита на Унгарија.
Сузуки изјавува за The Insider дека за време на неговиот мандат како митрополит на Будимпешта и Унгарија, Иларион одржувал блиски односи со фигури од администрацијата на Виктор Орбан и функционирал како „мост меѓу руските и унгарските власти“.
Митрополитот Иларион Алфеев има клучна улога преку раководењето со Будимпештанско-унгарската епархија и организирањето на руските православни парохии во земјата. Руската црква во Унгарија е активна, а се забележуваат и случаи на преземање контрола врз историски црковни имоти (на пример грчки цркви), кои паѓаат под јурисдикција на почесниот митрополит. Така Унгарија станува дел од пошироката стратегија на руското влијание во Централна и Источна Европа, каде црковните мрежи служат за зајакнување на проруски позиции.
Илустрација за ова влијание се низа настани во кои Иларион учествува во Унгарија и кои тешко можат да се одвојат од политичкиот контекст. На 6 септември 2021 година тој одржа воведно предавање на Меѓународниот евхаристиски конгрес во Будимпешта, нагласувајќи го зближувањето меѓу православните и католиците. По назначувањето во јуни 2022 година, одржа средби со претставници на извршната власт во Унгарија за помош на прогонетите христијани, по што Унгарија го отфрли санкционирањето на верските лидери, особено санкциите против патријарх Кирил. Во истиот период учествуваше и на средби со православни јерарси во регионот, зајакнувајќи ги врските меѓу Балканот и Централна Европа. Во април 2023 година, митрополитот Иларион имаше лична средба со папата Франциск за време на неговата посета на Унгарија.
Политичките набљудувачи неизбежно го поставуваат прашањето за иднината на руските црковни активи во Будимпешта. Откако Иларион беше разрешен од сите функции во декември 2024 година поради избувнат секс-скандал и беше испратен во Чешка, а управувањето со епархијата привремено го презеде Рјазанскиот митрополит Марк, во февруари 2025 година Руската православна црква префрли дел од своите средства од Карлови Вари во Будимпешта, за да избегне можно замрзнување од страна на чешките власти. Ова ја вклучува и сопственоста врз црквата „Св. св. Петар и Павле“, ставена под јурисдикција на Будимпештанско-унгарската митрополија. Два месеци подоцна, чешкото разузнавање откри руски агенти и операции на влијание преку РПЦ во Карлови Вари, каде што Иларион Алфеев беше испратен „во пензија“.
Еден од најчесто споменуваните случаи во јавните анализи е поврзан со храмот „Св. Никола Чудотворец“ во центарот на Будимпешта — историски православен храм, првично поврзан со грчката заедница, кој постепено преминал под контрола на руската јурисдикција во втората половина на XX век и останува под нејзино управување и денес. Според истражувањата за црковното влијание во регионот, овој процес се разгледува како дел од поширока прераспределба на црковни имоти и јурисдикции во Унгарија, што ги зајакнува позициите на Московската патријаршија во земјата.
Еден од најсилните примери за институционалното присуство на Руската православна црква во Унгарија е и државното финансирање доделено од владата на Орбан. Во 2017 година, Будимпешта одобри субвенција од над 8 милиони долари (околу 2,4 милијарди форинти) за реставрација на клучни православни храмови, вклучувајќи ја катедралата „Успение на Пресвета Богородица“ во Будимпешта, црквата „Св. Троица“ во Мишколц, храмот „Св. Никола“ во Токај и нов православен храм во Хевиз. Средствата беа насочени кон структури контролирани од Будимпештанско-унгарската епархија на Московската патријаршија – факт што ја претвора државата во финансиер на руското црковно присуство во Европската унија. Така се реализира вистинското влијание: преку парохии, недвижности, институционални права и контакти со локалната власт, кои ја претвораат Унгарија во стабилен центар на присуство на Руската православна црква во рамките на ЕУ.
Додека Унгарија обезбедува државни субвенции за реставрација и одржување на православни храмови, вклучително и објекти под јурисдикција на Московската патријаршија, во повеќето други држави од Европската унија ваквата практика е или строго ограничена, или целосно отсутна. Во појасен контраст, разликата меѓу Унгарија и останатите држави на ЕУ може да се сумира вака: во Унгарија државата директно или индиректно финансира реставрација и одржување на црковни објекти, вклучително и структури поврзани со Московската патријаршија; во Германија верските заедници се финансираат преку системот на црковен данок и во рамки на признати локални цркви; во Франција важи принципот на секуларна држава (laïcité), при што религиозните институции не се финансираат, освен како дел од културното наследство; а во Холандија верските организации се издржуваат главно преку приватно и заедничко финансирање. Така, унгарскиот модел се издвојува не само како религиозна политика, туку и како геополитички преседан, при кој државното финансирање стигнува до структури директно поврзувани со надворешнополитичките интереси на Москва.
Да не заборавиме дека Виктор Орбан беше близок и посакуван партнер не само од Руската, туку и од Српската црква – уште еден верен сателит на Кремљ. Во септември 2022 година, во седиштето на владата на Унгарија во Будимпешта, српскиот патријарх Порфириј му го врачи највисокото одликување на СПЦ, орденот „Свети Сава“ од прв степен, како знак на благодарност „за утврдување на традиционалните христијански вредности, за несебичната поддршка на епархијата на СПЦ во Будимпешта и за исклучителниот придонес за зајакнување на пријателството меѓу двата соседни народа“. На ова одликување Орбан одговори дека „не можеме да ја добиеме битката за душата на Европа без православните браќа“.
Како ќе продолжат да дејствуваат руските црковни структури во Унгарија – дали тоа ќе се случува на границата меѓу религијата и геополитиката, простор во кој владеењето на Орбан демонстрираше невообичаена толеранција за земја членка на ЕУ – останува да видиме. Но токму тука доаѓа клучното прашање по изборната победа на Петер Маѓар: дали Унгарија ќе остане „европски остров“ за руски црковни лидери, вклучени во санкциските листи на Украина, како митрополитот Иларион Алфеев?
Првите сигнали укажуваат дека новата влада ќе бара потесно усогласување со европската политика кон Москва. Тоа неизбежно ќе ги отвори темите кои досега беа систематски блокирани, вклучително и можноста за санкции против религиозни фигури поврзани со поддршка за војната. Таква промена би ги ограничила каналите преку кои Русија врши влијание во Европа надвор од традиционалните дипломатски и економски механизми. Во таа смисла, не станува збор само за поединци, туку за цела мрежа на контакти, институции и зависности.
Секако, не треба да се очекува нагол пресврт. Руската православна црква располага со долгогодишни врски во Европа, а религиозната дипломатија по дефиниција делува побавно и понезабележливо од политичката. Но промената во Будимпешта го отстранува едно од нејзините клучни упоришта.
По 16 години во кои Будимпешта често дејствуваше како заштитен коридор за фигури поврзани со Кремљ – вклучително и претставници на Руската православна црква – новата власт во Унгарија ќе треба да одлучи дали ќе го задржи овој модел или ќе го прекине. За личности како патријархот Кирил и митрополитот Иларион Алфеев тоа може да значи крај на едно од последните удобни простори за влијание во рамките на Европската унија.
Во поширок идеолошки план, евентуалното слабеење на политичкиот модел поврзан со Орбан ќе има сериозно влијание и врз дискурсот за т.н. „традиционални вредности“ во Европа — рамка која во последните години активно ја користи Руската православна црква, како и другите помесни цркви во земјите од поранешниот Источен блок на СССР.
Процесите што вријат во Унгарија ќе влијаат врз целокупната надворешна и внатрешна политичка состојба во ЕУ, врз претстојните избори и врз медиумскиот комфор на кругови блиски до политиката на Орбан. Да потсетиме дека во јули 2021 година меѓународната невладина организација Репортери без граници го вклучи Виктор Орбан во својот годишен список на „непријатели на слободата на говорот“.
Само еден месец претходно, тој беше претставуван како главен заштитник на христијанството, а во истата 2021 година медиумите ја забележаа „рехристијанизацијата“ на унгарските училишта поради амбицијата на Орбан да ги поттикнува христијанските вредности преку „конзервативна револуција“. Но само три години подоцна – во февруари 2024 година – Будимпешта се соочи со протести поради одлуката на властите да помилуваат заменик-директор на дом за деца обвинет за педофилија, откако унгарските медиуми открија дека Орбан лобирал за него.
Промената во Будимпешта не ги засега само политичките и институционалните баланси, туку може да доведе и до прераспределба на идеолошките сојузи, кои досега наоѓаа потпора во конзервативната реторика и ја користеа во државната политика и религиозната дипломатија. Ова го отвора прашањето дали во рамките на Европската унија ќе започне постепено слабеење на моделот во кој „традиционалните вредности“ функционираа и како инструмент за геополитичко влијание на „рускиот свет“.
Унгарија тргна по пат на промени и надминување на остатоците од комунизмот. Од нас зависи дали ќе ја следиме или ќе останеме последната земја во ЕУ која продолжува да се самозалажува со митот за „традиционалните вредности“ во Црквата како замена за вистински евхаристиски христијански живот — „вредности“ што ја заменуваат верата во Христос со идеологија и се претвораат во удобна алатка на секоја власт што се плаши од јавната доверба.
