По распадот на Советскиот Сојуз, Русија под водство на Владимир Путин постепено ја врати религијата во центарот на својата државна идеологија. Денес, Кремљ не ја разбира безбедноста само како воена или економска категорија, туку и како духовна борба. Надворешната и внатрешната политика сè повеќе се потпираат на спој од православие, национализам и историска носталгија, во кој Москва се претставува како „Трет Рим“ – последниот чувар на христијанската цивилизација во свет зафатен од морален распад.
Оваа „света геополитика“ не е видлива само во Украина. Таа особено јасно се манифестира на Јужен Кавказ, регион кој со векови бил гранична зона меѓу империите, религиите и цивилизациите. За Русија, овој простор не е само геостратешки важен, туку и духовно симболичен. Тука се среќаваат православието, исламот и древното христијанство, а токму во таа сложена мрежа Москва се обидува да ја наметне својата улога како духовен покровител.
Во тој контекст, Ерменија зазема посебно место. Како прва христијанска држава во светот и историски близок сојузник на Русија, таа долго време се вклопуваше во руската нарација за заштита на источните христијани. Уште од царскиот период, експанзијата на Русија кон Кавказот се оправдуваше како мисија за одбрана на верата од „надворешни закани“. Иако Советскиот Сојуз формално беше атеистички, истиот империјален наратив преживеа, преоблечен во јазикот на „ослободување на народите“.
По 1991 година, Руската православна црква стана клучен инструмент на руската мека моќ. Обновата на манастири, финансирањето културни центри и активната улога во меѓуцрковните односи не се само религиозни активности, туку дел од поширока државна стратегија. Во оваа логика, каде што Западот распоредува бази, Русија „распоредува“ епископи и симболика.
По војната во Нагорно-Карабах во 2020 година, оваа стратегија стана особено видлива. Заедно со руските мировници, во регионот се појави и црковно присуство, со богослужби и симболични практики во ерменските храмови. Пораката беше суптилна, но јасна: Русија се претставува како вистинскиот заштитник на христијанското наследство, дури и на територии каде што државниот суверенитет е чувствително прашање.
Истовремено, внатрешните тензии во Ерменија му отворија нов простор на Кремљ. Обидите на владата во Ереван да ја маргинализира Ерменската апостолска црква, преку судски процеси, медиумски напади и политички притисоци врз свештенството, беа брзо искористени од руските медиуми. Тие го претставија конфликтот како уште еден пример за „западна морална декаденција“ што ја разјадува традиционалната вера. Во таа рамка, Москва се прикажува како стабилен бедем на духовните вредности, додека Ерменија – ориентирана кон Европа – како држава што се откажува од сопствениот идентитет.
Овој контраст има силни геополитички последици. Со идентификувањето со православието, Русија се позиционира како алтернатива и на западниот секуларен либерализам и на регионалниот исламски фактор. Во исто време, ерменската власт ризикува да изгледа духовно дезориентирана, што ја слабее нејзината позиција и пред сопственото население и на меѓународната сцена.
Руската православна црква, преку своите надворешни односи, функционира речиси како паралелно министерство за дипломатија. Во услови на економски санкции, верата станува ресурс што не може да биде ставен под ембарго. Симболичката моќ на религијата се покажува како ефикасно средство за легитимација, особено во региони каде што Западот се доживува како лицемерен или недоволно ангажиран.
За Ерменија, меѓутоа, духовната независност не е апстрактно прашање, туку прашање на национална безбедност. Ерменската апостолска црква постои со векови пред појавата и на Москва и на Константинопол и преживеала империи, прогонства и геноцид. Нејзината теолошка и институционална самостојност претставува форма на отпор кон секоја империјална апсорпција.Затоа конфликтот околу верата во Ерменија не е спореден, туку централно поле на судир меѓу Истокот и Западот. Додека Кремљ ја користи религијата како алатка за влијание, а дел од ерменските елити ја гледаат како пречка за модернизација, голем дел од општеството ја доживува како столб на континуитет и идентитет.
Ерменија денес е фатена меѓу две спротивставени нарации: една што ја нуди верата како средство за доминација и друга што ја нуди слободата без длабоко разбирање на локалниот контекст. Излезот од оваа дилема не е во отфрлање на христијанството, туку во враќање на сопственоста врз верата, ослободена од сите империјални агенди.
Во таа смисла, црквата може да биде не пречка, туку ресурс за дипломатска рамнотежа, мост меѓу цивилизациите, а не монета за поткусурување. За мали нации како Ерменија, верата не е бегство од политиката, туку нејзина најстара и најдолготрајна форма. Крајната лекција е јасна: верата злоупотребена како пропаганда ја разградува моќта, но верата живеана како вистина може да ја обнови.
Кавказ беше засолниште на прогонетите руски монаси за време на болшевизмот. Многубројни од нив ги загубија животите борејќи се со планинските стихии на Кавказ. Но, по осамостојувањето на малите кавкаски републики нивните православни заедници заедно со вкусот на посакуваната независност почувствуваа и недостиг од опитно пастирско раководство и од веќе целосно отстутното монаштво. Природно е дека побараа помош од Московската Патријаршија заради длабоките конкретни историски врски, заради рускиот јазик којшто жителите на овие земји го говорат итн. Без таа помош некои од нив, на пр. Абхазија, беа заглавени во внатрешни блокади и во релативно профан однос кон вековното христијанско наследство на нивна територија, кон кое се однесуваа како кон репрезентативен музејски капитал. Значи, остварувањето на помодарските амбици за економски просперитет кои можеби во извесен момент го посочиле Западот како атрактивен, подоцна вклучува багаж кој му е духовно туѓ и неприфатлив на православниот народ и во тоа нема ништо необично. Важно е навременото отрезнување и прифаќање на сопствениот вековен идентитет со еден свеж и творечки пристап, кој би му донел реални духовни плодови и на самиот верен народ и секако подоцна би се одразило на неговата препозната автентичност на меѓународен план. Една работа е да учите од другите и да ги подобрите своите практики применувајќи корисни аспекти од нивниот опит, а наполно друга напуштање на своите корени и мимикриско видоизменување на својот идентитет од филистејски побуди.