Нов академски труд објавен во 2026 година ги истражува сложените односи меѓу Православната Црква, создавањето на модерните нации и национализмот — од распадот на османлискиот православен простор и создавањето на националните Цркви на Балканот, до современите црковни спорови во Естонија, Молдавија и Украина.
Главната теза на авторот не е дека Православието по својата природа е националистичко, туку дека неговата средба со модерната национална држава создала историски модел во кој Црквата и нацијата честопати стануваат тесно поврзани.
Кога денес во православниот свет се водат спорови за автокефалност, канонска територија, јурисдикција или црковна независност, тие најчесто се претставуваат како строго црковни и канонски прашања.
Но дали зад нив секогаш стои само еклисиологијата?
Или зад црковната терминологија понекогаш стојат и многу пошироки прашања: кој е народот, каде се неговите граници, кому му припаѓа историското наследство и дали секоја независна држава треба да има и независна Црква?
Токму овие прашања ги поставува социологот Виктор Рудометоф, професор на Универзитетот на Кипар, во своето истражување „Religion and Nationalism in the Orthodox Religioscape: Southeastern and Post-Soviet Europe in Historical Perspective“, објавено на 9 февруари 2026 година во научното списание Social Sciences.
Рудометоф не се обидува да докаже дека Православието по својата природа е националистичка религија. Напротив, тој предупредува токму против таквото поедноставување.
Неговата теза е посложена: денешната силна поврзаност меѓу православната припадност и националниот идентитет претставува историски формиран модел, особено развиен во Југоисточна Европа во XIX и XX век, а потоа во значителна мера повторен и во постсоветскиот простор по распадот на Советскиот Сојуз.
Пред националните држави постоел поинаков православен свет
За да ја објасни денешната состојба, Рудометоф се навраќа неколку века наназад.
До почетокот на XIX век, огромен дел од православните христијани живееле во рамките на две големи империи — Османлиската и Руската Империја.
Во османлискиот простор централна црковна институција била Вселенската патријаршија во Константинопол, додека во Русија Православната Црква се развивала во поинаква политичка средина, тесно поврзана со царската власт.
Тогашниот православен свет не бил организиран според современата претстава дека секоја модерна нација природно треба да има сопствена национална Црква.
Всушност, современите национални држави сè уште не постоеле во денешната смисла на зборот.
Но XIX век донел голема промена.
Со подемот на националните движења на Балканот и постепеното распаѓање на Османлиската Империја се создавале нови држави, а паралелно со нив започнал и процесот на создавање или зацврстување на национално организирани православни Цркви.
Грција, Србија, Романија и Бугарија се меѓу клучните примери во анализата на Рудометоф. Со нивното политичко осамостојување или стекнување автономија постепено се воспоставува нов модел на однос меѓу државата, нацијата и Црквата.
Од „Империја – Црква – Император“ кон „Држава – Црква – Нација“
Тука се наоѓа една од најважните точки во истражувањето.
Во новата политичка реалност православната припадност постепено престанува да биде исклучиво верска припадност и станува силен маркер и на националниот идентитет.
Се создава моделот што Рудометоф, повикувајќи се и на претходни истражувања, го опишува како премин од:
„Империја – Црква – Император“
кон:
„Држава – Црква – Нација“.
Со други зборови, новата национална држава настојува да има Црква тесно поврзана со нејзиниот народ, јазик, историска меморија и национален проект.
Оттука постепено станува вообичаено да се зборува за „грчко православие“, „српско православие“, „бугарско православие“, „романско православие“, „руско православие“ и слично.
Самите овие определби не мора да бидат проблематични. Секоја Помесна Православна Црква природно живее во конкретна културна средина, го употребува јазикот на народот и ја носи историската традиција на просторот во кој сведочи.
Проблемот започнува тогаш кога границата меѓу црковната и националната припадност почнува да исчезнува.
Во таков случај, православниот христијанин повеќе не се восприема само како член на Црквата што живее во рамките на определен народ, туку неговата црковна припадност почнува да се употребува и како доказ за неговата национална припадност.
Бугарското прашање покажа колку опасно може да биде спојувањето
Еден од најсилните историски примери е спорот околу Бугарската егзархија во XIX век.
По нејзиното создавање во 1870 година, прашањето кој храм, епархија или население ќе припаѓа на Егзархијата, а кој ќе остане под јурисдикција на Вселенската патријаршија, повеќе не било само црковно прашање.
Припадноста кон едната или другата црковна структура во сè поголема мера станувала и показател за националната припадност.
Во 1872 година, Соборот во Константинопол го осудил етнофилетизмот во контекст на бугарскиот црковен спор.
Но Рудометоф покажува дека проблемот бил многу поширок од една конкретна канонска одлука.
Во османлиска Македонија, на пример, изборот меѓу Патријаршијата и Егзархијата можел да добие директно национално и политичко значење. Бугарската страна ја восприемала патријаршиската политика како поддршка на грчките национални претензии, додека грчката страна ја гледала Егзархијата како инструмент за идно присоединување на определени области кон Бугарија.
Така, нешто што формално изгледало како спор за црковна јурисдикција станувало дел од поширока борба за територија, население и национален идентитет.
Според Рудометоф, токму овој модел ќе остави длабока трага во понатамошниот развој на православниот свет.
Не секое поврзување на верата и нацијата е „религиски национализам“
Тука авторот прави важно разграничување.
Фактот дека Православието одиграло значајна улога во создавањето и зачувувањето на националните идентитети не значи автоматски дека сите православни народи практикуваат „религиски национализам“.
Според дефиницијата што ја користи Рудометоф, за вистински религиски национализам може да се зборува тогаш кога религијата и национализмот стануваат практично неразделни.
Во други случаи, верата може да биде еден од елементите што придонесуваат за културната и историската кохезија на еден народ.
Разликата е суштинска.
Христијанинот може да го сака сопствениот народ, неговиот јазик, историја и култура, без од нацијата да создаде богословски или еклисиолошки критериум.
Проблемот започнува тогаш кога нацијата повеќе не е само историската и културната средина во која Црквата живее, туку станува принцип според кој почнува да се определува и самата Црква.
Комунизмот не ја прекинал врската меѓу Црквата и националниот идентитет
Интересно е што Рудометоф не ја ограничува национализацијата на Православието само на националистички или десничарски политички режими.
Тој посочува дека различни облици на поврзување меѓу Православието и националниот идентитет продолжиле да постојат и во комунистичкиот период.
Во Романија, на пример, Црквата во различни периоди развила сложен однос со комунистичката власт, додека во Грција, која останала надвор од комунистичкиот блок, Православието во XX век силно се поврзало со антикомунизмот.
Со други зборови, моделот „Црква – нација“ се покажал исклучително приспособлив.
Политичките режими можеле да се менуваат, но претставата дека Православието е составен дел од националниот идентитет продолжувала да опстојува.
По 1991 година балканскиот модел се повторува на Исток
Еден од најинтересните делови од анализата на Рудометоф е споредбата меѓу Балканот во XIX век и постсоветскиот простор по распадот на Советскиот Сојуз во 1991 година.
По создавањето на независни држави како Украина, Молдавија, Естонија и други, повторно се поставува прашањето:
Ако постои независна држава и посебна нација, дали треба да постои и посебна, независна Помесна Црква?
Тоа во суштина е многу слично на прашањето со кое православниот Балкан се соочувал еден век порано.
Од друга страна, Московската патријаршија не ја восприемала својата црковна заедница едноставно како ограничена во границите на современата Руска Федерација.
По распадот на СССР таа развива концепт на духовно и историско единство што ги надминува новосоздадените државни граници.
Во тој контекст особено значајна станува идејата за „Рускиот свет“ — Russkiy Mir — простор поврзан преку Православието, рускиот јазик, заедничката историска меморија и наследството на старата Киевска Рус. Со текот на времето овој концепт добива значење и во руската државна политика и во нејзиното практикување на т.н. „мека моќ“.
Така се судираат две различни логики.
Едната тврди дека новата национална држава треба да има сопствена, независна црковна структура.
Другата поаѓа од ставот дека историското духовно и црковно единство не мора да се распадне само затоа што се промениле политичките граници.
Естонија и Молдавија: кога црковната припадност станува национално прашање
Рудометоф ги разгледува Естонија и Молдавија како јасни примери за овој процес.
Во Естонија, по повторното стекнување на независноста, повторно се отворил спорот меѓу црковните структури поврзани со Московската и со Вселенската патријаршија.
Во основата на спорот не стоела догматска разлика — сите страни биле православни.
Меѓутоа, различните црковни јурисдикции биле поврзани и со различни историски, етнички и национални ориентации.
Сличен процес се одвивал и во Молдавија, каде по падот на комунизмот Романската Православна Црква ја возобновила Бесарабската митрополија, додека паралелно продолжила да постои и црковната структура поврзана со Московската патријаршија.
Повторно, спорот не бил за догматското учење, Светата Литургија или Светите Тајни.
Зад црковниот спор стоеле и прашањата за романскиот, молдавскиот и рускиот идентитет, историската припадност на Бесарабија и геополитичката ориентација на државата.
Украина — најдраматичниот пример
Украина е просторот каде што овој модел доби најдраматична форма.
По осамостојувањето на земјата постоеја повеќе православни црковни структури, од кои најголема долго време беше Украинската Православна Црква поврзана со Московската патријаршија.
Паралелно постоеше и силно движење за создавање целосно независна украинска православна црковна структура.
Повторно, во центарот се најде принципот: една независна држава — една независна национална Црква.
За Москва, пак, Православието во Украина не можеше лесно да се одвои од историскиот простор на Руската Православна Црква и од пошироката концепција на „Рускиот свет“.
Во 2018 година, вмешувањето на Вселенската патријаршија во украинското црковно прашање доведе до драматично влошување на односите меѓу Константинопол и Москва, по што Московската патријаршија го прекина евхаристиското општење со Вселенската патријаршија.
Според Рудометоф, украинскиот пример покажува колку лесно националниот конфликт може да се пројави и во форма на црковен конфликт.
Припадноста кон една или друга православна јурисдикција во такви околности почнува да се восприема и како политичка, културна и национална определба.
Дали тогаш Православието е националистичко?
На ова прашање анализата на Рудометоф дава важен одговор: Православието не треба да се претставува како религија која по својата природа произведува национализам.
Таквиот заклучок би бил и историски и научно погрешен.
Православието постоело многу векови пред појавата на модерниот национализам и низ различни историски периоди живеело во различни културни, општествени и политички средини.
Национализираните облици на современото Православие, според Рудометоф, се резултат на неговата средба со модерноста и со светот на националните држави.
Овој модел првично добил јасен облик во Југоисточна Европа во XIX век, а по падот на комунизмот во значителна мера повторно се појавил и во постсоветскиот простор.
Кога канонскиот спор престанува да биде само канонски
Можеби најпровокативниот заклучок од истражувањето е дека многу современи спорови, кои формално се претставуваат како црковни, во својата основа содржат и силна национална и геополитичка компонента.
Автокефалноста е вистинска еклисиолошка и канонска категорија. Канонската територија е реално црковно и канонско прашање. Односите меѓу Помесните Православни Цркви се вистински црковни прашања.
Но тоа не значи дека политиката, националните интереси и историските претензии исчезнуваат само затоа што одреден спор се води со црковна и канонска терминологија.
Рудометоф смета дека токму тоа може да се забележи во бројни историски и современи случаи: геополитиката на национализмот се изразува и преку црковниот спор.
Токму тука неговата анализа станува особено значајна и за Балканот. Затоа што прашањето не е дали народите треба да се откажат од својот национален идентитет.
Ниту, пак, дали Помесните Цркви треба да престанат да го употребуваат јазикот, да ја негуваат културата и да ја почитуваат историската традиција на народот меѓу кој живеат и сведочат.
Вистинското прашање е поинакво: Кој кому му служи? Дали Црквата го осветува човекот и народот меѓу кој живее, повикувајќи ги кон Христос? Или, пак, Црквата постепено станува религиозно оправдување и потврда на националниот проект?
Тоа се две суштински различни нешта.
Нацијата може да биде дом на Црквата, но не и нејзина конечна мерка
Истражувањето на Виктор Рудометоф не е богословски трактат. Неговиот пристап е пред сè историски и социолошки. Но прашањето што произлегува од неговата анализа е длабоко еклисиолошко. Христијанинот неизбежно припаѓа на некој народ, зборува определен јазик, наследува конкретна историја и живее во определена култура.
Црквата не бара човекот да стане безимен, обезличен и безисториски поединец.
Но Православната Црква истовремено сведочи дека нејзиното единство не произлегува од крвта, јазикот или националното потекло, туку од Христос и евхаристиското единство во Него. Токму затоа историското искуство што го анализира Рудометоф останува актуелно.
Кога националната припадност е културната и историската средина во која Црквата живее и сведочи, таа може да претставува богатство.
Но кога националната припадност станува критериум според кој се определуваат црковната заедница, јурисдикцијата, црковното братство и односот кон другите православни христијани, тогаш границата меѓу верата и национализмот станува сè потешко препознатлива.
И можеби токму тука се наоѓа главната поука од двовековната историја што ја опишува Рудометоф: Нацијата може да биде историскиот дом во кој една Помесна Православна Црква живее, но не може да биде конечната мерка на Црквата.
Текстот претставува новинарска анализа и прераскажување на главните тези од научниот труд на Victor Roudometof, „Religion and Nationalism in the Orthodox Religioscape: Southeastern and Post-Soviet Europe in Historical Perspective“, објавен во списанието Social Sciences, 15(2), 101, на 9 февруари 2026 година. Трудот претставува академска историско-социолошка анализа на односот меѓу Православието и создавањето на модерните нации.
/crkovenzurnal.com
