Девет жртви, десетици повредени и едно прашање кое Малешевијата три децении го носи со себе – што навистина се случи на Голема Богородица во 1996 година?
На 29 август 1996 година, само еден ден по празникот Успение на Пресвета Богородица, манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ кај Берово стана место на една од најтрагичните несреќи поврзани со голем православен црковно-народен собир во Македонија.
Девет лица загинаа, а повеќе од 50 беа повредени откако во манастирскиот простор удрија громови. Илјадници верници кои дошле на празничниот собир во само неколку минути се најдоа во хаос, паника и борба за живот.
Три децении подоцна, трагедијата има две лица. Едното е фактографско – громови удриле во просторот каде што се наоѓале верниците и казаните со храна. Другото е духовно и народно – зошто токму тогаш, токму таму и токму на празник посветен на Богородица?
Дали громот бил само природна појава која во несреќен момент погодила место преполно со луѓе? Или трагедијата, затоа што се случила во манастир, на празник и во близина на просторот каде што се подготвувал традиционалниот „курбан“, добила значење кое ги надминало самите факти?
Токму тука започнува приказната за една од најмистериозните трагедии поврзани со религиозен собир во современата македонска историја.
Празникот што стана трагедија
Манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ е еден од најзначајните духовни центри во Берово. Денешната манастирска црква почнала да се гради во 1972 година, а била завршена во 1975 година. Манастирот е познат по големиот црковно-народен собир за Успение на Пресвета Богородица, на кој со децении доаѓаат илјадници верници.
Во 1996 година празничната атмосфера била иста како и претходните години. Луѓето дошле на молитва, на средба со роднините и пријателите, на празничниот собир и на традиционалната трпеза. Но постоел еден детаљ кој подоцна ќе стане центар на едно од најпознатите толкувања на трагедијата. Празникот се слави на 28 август. Тогаш тој ден е среда. Тоа според црковните правила е посен ден. Но, поради традицијата да се има курбан за ручек тој ден, кој се приготвувал со мрсна храна, традиционалниот народен ручек, а со тоа и прославата на празникот бил поместен за 29 август, кога можело да се подготвува мрсна храна. Токму оваа одлука, по трагедијата, ќе стане центар на едно од најпознатите верувања поврзани со несреќата. Иако нема докажан факт дека поместувањето на ручекот ја предизвикало трагедијата, тоа сепак е едно народно толкување кое и денес се смета како „Божја казна“.
„Сè се случи во пет минути“
Денот наликувал како и сите претходни. Сонце, луѓе, гости. Во манастирскиот простор се подготвувале јагниња и овци, а храната се варела во големи казани наредени во редица. Голема веселба, како и секоја година претходно.
Едно од најсилните сведоштва е на Дарко Гајдов, кој во 1996 година имал само 13 години. Години подоцна тој раскажал дека трагедијата се случила практично пред негови очи.
„Сè се случи во пет минути. Небото се затемни, удри гром, истури дожд и се појави сонце“, се сеќава Гајдов.
Според неговото сведоштво, не станувало збор за еден единствен удар. Еден гром ја погодил оградата и продолжил кон оревот, додека друг го погодил просторот со казаните во кои се подготвувала храната. Повредените луѓе, според неговото сведоштво, биле носени кон Брегалница која тече во близина на манастирот.
Тоа е можеби најстрашниот дел од сведоштвата, бидејќи луѓето кои само неколку секунди претходно биле собрани на празничен ручек, одеднаш се обидувале да ги спасуваат животите на своите најблиски.
Пензионираната беровска новинарка Љубинка Клинчарска била меѓу луѓето кои непосредно го доживеале настанот и прва ја известила јавноста за трагедијата. Во сведоштво објавено години подоцна, таа кажува дека првиот гром удрил околу 15:05 часот.
Клинчарска во тој момент била во црквата. Според неа, луѓето во паника почнале да влегуваат внатре, па во простор предвиден за околу стотина лица одеднаш се нашле стотици луѓе. Настанала опасност од задушување. Потоа, според нејзиното сведоштво, следувале уште удари на гром.
„Настана општа паника. Пискотници се слушаа од сите страни“, се присетува таа.
Во различни извештаи бројот на присутните варира – од околу 10.000 до 15.000, а Клинчарска во подоцнежното сведоштво зборува и за околу 20.000 луѓе. Тоа покажува колку голем бил собирот, но и зошто во тие моменти секој удар на гром можел да предизвика масовна паника.
Девет жртви
Она што е официјален податок е дека девет лица го загубиле животот, додека бројот на повредени во различни извори варира – од околу 40 до повеќе од 50.
Агенцијата МИА во своето сеќавање на трагедијата наведува девет загинати и повеќе од 50 повредени. Токму оваа разлика во бројките е уште еден показател дека приказната за трагедијата со години била пренесувана преку сеќавања, новинарски текстови и сведоштва, а не преку една централизирана и лесно достапна архивска документација.
Но зад бројката „девет“ стојат девет семејства и девет животи прекинати во момент кога нивните најблиски очекувале празничен ден.
Зошто трагедијата добила религиозна димензија? Тука започнува најконтроверзниот дел од приказната. Во Берово со години се прераскажува дека трагедијата можеби била поврзана со фактот што празничниот народен ручек бил поместен од 28 на 29 август за да може да се подготвува мрсна храна. Во традицијата на собирот се носеле јагниња и овци, а месото се подготвувало во големи казани. Дел од луѓето почнале да зборуваат дека празникот бил „поместен“ и дека тоа било причината за Божјиот гнев.
Други зборувале дека „празникот зел курбан“. Трети, пак, воопшто не го прифаќале религиозното објаснување и трагедијата ја гледале како страшен, но природен настан.
И самата Клинчарска сведочи дека дел од нејзините соговорници ги обвинувале свештениците затоа што курбанот бил поместен, па трагедијата ја толкувале како „Божја казна“.
Што вели православното учење за „курбанот“?
Ова е особено важно за да не се измеша народното верување со православното учење. Во дел од сведоштвата и подоцнежните анализи на трагедијата, свештени лица и познавачи на православната традиција го проблематизираат самиот термин „курбан“.
Во текст објавен во црковното списание „Огледало“ се наведува критика на практиката на крвни жртви, односно курбан, како пагански обичај кој со текот на времето добил форма на народна традиција. Во истиот текст трагедијата во Берово од 1996 година се поврзува со практиката на принесување крвна жртва.
И сведоштвата собрани за книгата „Плачеше цела Малешевија“ го пренесуваат ставот дека „Господ не бара жртви“ и дека народниот курбан не е православен чин.
Црковната критика кон курбанот не е исто што и официјален црковен став дека деветте луѓе загинале затоа што Бог ги казнил верниците. За такво тврдење нема официјални изјави или ставови на МПЦ-ОА со кое трагедијата се прогласува за Божја казна.
Она што може да се каже е дека во црковните кругови постоела критика на паганизираните елементи на народното празнување и принесувањето крвни жртви, а трагедијата дополнително го отворила прашањето дали одредени локални обичаи биле во согласност со православната традиција.
Мистеријата со громот
Приказната станува уште посложена околу начинот на кој се случил громот. Очевидците не се целосно согласни околу бројот на ударите. Некои сведоштва зборуваат за три грома. Други, како она на Гајдов, зборуваат за два. Според подоцнежните сведоштва, еден удар бил во оградата/дрвото, а друг во просторот со металните казани.
Во сведоштвата се појавува и идејата дека бакарните казани можеби имале улога во трагедијата. Но тврдењето дека бакарот сам по себе го „привлекол“ громот не е нешто што може да се прифати како научно објаснување без конкретна стручна анализа на местото и атмосферските услови.
Она што е несомнено е дека луѓето биле на отворен простор, во близина на метални предмети, дрвја и вода, во услови на грмотевичко невреме – комбинација која може да биде исклучително опасна.
Но можеби мистеријата не е во тоа дали громот бил натприроден. Мистеријата е во тоа како една природна катастрофа добила толку силно религиозно значење. Кога девет луѓе ќе загинат на празник посветен на Богородица, а само еден ден претходно било отстапено од вообичаениот начин на празнување, човечката потреба да се најде причина станува неизбежна.
За едни, тоа била Божја казна. За други, предупредување. За трети, „празникот зел курбан“. За науката, станува збор за удар на гром во услови на невреме. А за семејствата на жртвите, можеби ниту едно од овие објаснувања не е доволно.
Најболниот дел од приказната
Можеби најсилното сведоштво денес не е она за громот, ниту за казаните, ниту за курбанот. Тоа е забелешката на Љубинка Клинчарска дека со текот на годините се зборувало многу за мистеријата, а премалку за жртвите. Таа во повеќе наврати предупредувала дека на семејствата им биле давани ветувања, но дека трагедијата не добила доволно трајно сеќавање во јавноста.
Една година по несреќата Клинчарска и новинарот Васил Маневски ја објавиле книгата „Плачеше цела Малешевија“, на речиси 200 страници, со фактографија, фотографии, биографии на загинатите и интервјуа со свештени лица и научни работници. Токму таа книга останува еден од најзначајните извори за реконструкција на настанот.
Трагедијата не го прекина празникот. И покрај сè, празникот продолжи. Манастирот повторно почнал да ги прима верниците. Традицијата на собирање продолжила, иако во одредени години народниот ручек бил ограничуван или целосно откажуван.
Во 2021 година, на 25-годишнината од трагедијата, во Берово немало традиционален народен ручек, а одлуката била донесена во консултација со здравствените и црковните власти. Црквата била отворена за верниците кои сакале да се помолат и да запалат свеќа. Тоа е важен момент: традицијата преживеала, но споменот на трагедијата останал нејзина сенка.
Триесет години подоцна
Денес, триесет години по црниот 29 август 1996 година, Берово повторно го празнува Успението на Пресвета Богородица. Повторно се слушаат молитви. Повторно доаѓаат верници. Повторно манастирот е место на собирање. Но за оние кои ја паметат 1996 година, Голема Богородица никогаш повеќе не е само празник. Тоа е и датум на сеќавање. Девет луѓе дошле на место на молитва и празнување и никогаш не се вратиле дома.
Дали трагедијата била Божја казна? Нема доказ за такво нешто. Дали била предупредување? Тоа е прашање на вера и лично толкување. Дали била природна несреќа? Тоа е најдиректното фактографско објаснување – громови удриле во просторот на манастирскиот собир. Но токму затоа приказната останува толку силна.
Громот може да се објасни. Смртта може да се преброи. Повредените може да се запишат во статистика. Но прашањето што трагедијата го оставила во душите на оние што ја преживеале – зошто токму тогаш и токму таму – нема едноставен одговор.
И можеби најдостоинствениот начин да се зборува за Берово по 30 години не е да се бара сензационален одговор дали Бог „казнил“ некого. Туку да се запомнат деветте луѓе, нивните семејства и сите преживеани кои тој ден за неколку минути видоа како празникот се претвора во трагедија. Зашто за нив, 29 август 1996 година не е мистерија. Тоа е денот кога животот им се подели на „пред“ и „потоа“.
