Пишува: Ренета Трифонова (hristianstvo.bg)
Апсењето на 18 лица при операцијата на ДАНС против неонацистичката организација „Крв и чест“ во Пловдив повторно го поставува прашањето за присуството и развојот на десничарските и неонацистичките мрежи во Бугарија. Повод за ова истражување се два случаи, различни по време и карактер – акцијата против неонацистичката организација во Пловдив и претходниот случај со бруталното убиство на 37-годишниот Георги Кузев на Џендем тепе. Во претходниот напис „Од „заштита на децата“ до „ловци на педофили“ – како се создава и репродуцира средина на омраза“ ја разгледавме средината што со години се насобира во бугарскиот јавен простор, вклучително и во последните години во Народното собрание – како зборот „педофил“ доби политички и идеолошки знак на непријател и како овој начин на говор создава средина на омраза во која растат децата.
Во првиот дел од ова истражување ќе ги бараме допирните точки меѓу националистичките и православно-конзервативните средини – од првите кампањи против „Софија Прајд“, преку реториката за „традиционалното семејство“, моралот и „заштитата на децата“, до конкретни случаи во кои политички активисти и црковни дејци дејствуваат заедно. Ќе следиме како јазикот на националистичките средини постепено наоѓа место во црковниот простор, бидејќи јазикот на омразата не започнува со насилство. Тој започнува многу порано – со определувањето на оној кој треба да биде посочен и жигосан.
- Од националистичките организации до „традиционалните вредности“
Младите кои го убиле Георги Кузев користеле јазик и постапки на брутална и со ништо непредизвикана омраза, ги снимиле своите постапки, ги објавиле на интернет и ги направиле јавно достапни, за сите да видат како ја „казнуваат“ жртвата. И иако многумина не ја поврзуваат заедницата и идеите на „Тесак“ со националистичките организации во земјата, нивниот јазик и нивните постапки се слични. Меѓу приведените во клубот на неонацистичката организација „Крв и чест“ при акцијата на ДАНС на 15 август навечер, според написите во националните медиуми, се татко и неговите два сина, од кои едниот е 18-годишно момче за кое обвинителството потврдува дека било присутно на Младинскиот рид во Пловдив при убиството на Георги Кузев. Истото момче е обвинето и во друга предистражна постапка, заедно со 17-годишник – за напад врз двајца непалски државјани во Пловдив во ноќта меѓу 24 и 25 јули. И нападот повторно бил снимен, а видеоснимката била пронајдена во текот на истрагата за убиството на Георги Кузев.
Нашиот интерес, сепак, не е насочен само кон самите организации или кон луѓето кои извршиле конкретни дејствија. Прашањето е пошироко: како со текот на годините националистичкиот речник за „непријателот“, „развратот“, „традиционалното семејство“ и „моралното прочистување“ се менувал и дали, преминувајќи низ различни општествени средини, влијаел и врз радикализацијата на јазикот во дел од христијанската јавност и црковната заедница.
Православните христијани во целина не можат да се ставаат во ист кош со крајнодесничарските или неонацистичките организации. А ова не е истрага за една организација или за една конспиративна мрежа. Повеќе ќе го следиме движењето на идеи и наративи меѓу различни средини – националистички организации, медиуми, активисти, богослови и црковни дејци – и ќе провериме каде постојат вистински организациски врски, каде има само сличност во реториката и каде може да се утврдат конкретни допирни точки.
- Почетокот
Меѓу првите гласни кампањи против геј-парадите и големата антиџендерска мобилизација од 2018–2019 година постои период кој на прв поглед изгледа тивок и како да не е толку загрижувачки. Но, всушност, токму во тие години се насобира речникот кој подоцна ќе биде користен со многу поголема сила од националистите, а потоа и од христијаните во аулата на Софискиот универзитет против Истанбулската конвенција, „заштитата на детето“, „традиционалните вредности“ и сите наративи од овој вид што ги слушаме денес.
Еден од термините околу кои во следните години започнува да се гради овој нов речник е „јувенална јустицija“ (juvenile justice). Самото поимање не е руско изумување и не означува нужно посебен „суд за деца“. Во современите правни системи тој се користи за посебниот пристап кон децата и малолетниците кои се во судир со законот, при што обично поголем акцент се става на воспитувањето, ресоцијализацијата и заштитата на детето.
Во некои држави постојат специјализирани судови или судски совети за малолетници, додека во други – вклучително и во Бугарија, Норвешка и Русија – предметите се разгледуваат во рамките на општиот судски систем, според посебни правила за малолетници.
Проблемот за ова истражување, сепак, започнува на друго место – кога овој правен поим ќе биде изваден од својот правен контекст и претворен во политичка и пропагандна приказна. Во Русија, уште пред 2010-тите години, околу „јувеналната јустицја“ се развива силно политизирана критика, според која државата и социјалните служби можат да се претворат во закана за родителите и семејството. Постепено, овој тип на приказна започнува да се поврзува со предупредувања за „одземање на деца“, странско влијание и уништување на „традиционалното семејство“.
Оваа трансформација на еден правен поим во политичка конструкција заснована врз страв е важна за следење. Затоа што подоцна истиот речник ќе се појави и во бугарските кампањи околу „норвешката закана“ и тврдењата дека социјалните служби во Норвешка им ги одземаат децата на бугарските семејства, како и во поширокиот пропаганден наратив за „западниот притисок“ врз „традиционалното семејство“.
Ова е важен момент за следење, затоа што радикализацијата не секогаш започнува со отворена омраза. Почетокот може да биде и збор со кој никој не би се спорел – „семејство“.
Оттаму започнува работата со стравовите на луѓето. Најскапоценото што родителите го имаат се нивните деца, а семејството е најсигурната „клетка“, која во христијанството често се нарекува „домашна црква“ (за оваа тема видете овде). Родителите се подготвени на сè за здравјето, сигурноста и иднината на своите деца. Токму затоа стравот за децата може да се претвори во една од најсилните алатки за политички и идеолошки притисок – алатка способна да ја замагли границата меѓу реалната закана и наметнатиот страв.
Втората алатка е доблеста. Секој родител сака неговите деца да бидат добри, среќни, образовани и успешни. Затоа поимите како морал, доблест, родителски права и заштита на семејството имаат силна емоционална тежина. Но, за едно семејство да биде претставено како семејство на кое му е потребна заштита, мора да се појави и опасен непријател од кого тоа семејство треба да биде спасено.
Овој непријател лесно се наоѓа таму каде што човек тешко ја разбира или прифаќа различноста.
Токму така можеме да ја следиме и една од најзначајните трансформации на овој јазик во Бугарија. За време на кампањата против Истанбулската конвенција, стравот од наводниот „џендер“ постепено ја потисна расправата за насилството, иако самата конвенција е насочена токму кон спречување и борба против насилството врз жените и семејното насилство. Во јавната дебата замислената закана почна да се претставува како нешто од што општеството треба да биде „заштитено“, а оваа заштита сè почесто се насочуваше кон конкретни групи од населението.
Реакцијата на луѓето кои не се запознаени со механизмите на ваквата политичко-идеолошка пропаганда сама по себе е разбирлива. Проблемот настанува тогаш кога реториката ќе ја премине границата на јавната расправа и ќе почне да стигматизира луѓе и групи. А уште посериозното прашање е што се случува кога таквата реторика ќе почне да создава средина во која физичкото насилство може да биде оправдувано, омаловажувано или претставувано како „заштита“.
Токму тоа го прави случајот во Пловдив особено важен за ова истражување.
Постои ли врска меѓу јазикот на крајните националистички средини од почетокот на 2010-тите и јазикот на денешните движења кои се претставуваат како заштитници на „традиционалното семејство“, „христијанските вредности“ и „децата“?
Не можеме да тврдиме дека зад овие различни средини стои една организација или единствен центар. Но, можно е да се следи движењето на идеи – од отворено радикалниот националистички јазик кон поприфатливиот јазик за семејството, родителството, христијанството и заштитата на децата.
Така можеме да видиме како една идеја ја менува формата додека преминува од крајните политички средини кон граѓанското општество, медиумите, богословскиот дискурс и, конечно, кон црковната јавност.
- „Јувеналната јустицја“
Уште во 2009 година „јувеналната јустицја“ веќе била целосно оформена тема во рускиот јавен простор, вклучително и во православните и конзервативните средини. На пример, во февруари 2009 година, во рамките на XVII Меѓународни рождественски образовни четенија во Москва, била организирана конференцијата „Семејството и јувеналната јустицја“, на која се поставувало прашањето дали јувеналната јустицја е решение на социјалните проблеми или „закана за разорување на институцијата семејство и традиционалните морални вредности“.
Конференцијата била дел од насоката „Семејството во векот на глобализацијата“, под претседателство на красногорскиот епископ Сава.
