Овие надлежности на Вселенскиот патријарх произлегуваат од 9. канон на Четвртиот вселенски собор, одржан во Халкидон во 451 година, во кој се вели: „Ако епископ или клирик има спор со митрополитот на провинцијата, нека се обрати до егзархот на митрополијата или до престолот на цариградскиот град Константинопол, и таму нека му се суди.
/Од Архонтите на Вселенскиот патријарх
На 5 јануари 2019 година, Неговата Сесветост, Вселенскиот патријарх Вартоломеј I, го потпиша Томосот за автокефалност (независност) на Православна црква на Украина, додека покрај него стоеше Неговото Блаженство, митрополитот Епифаниј. Иако овој храбар чекор за надминување на долгогодишниот раскол во Украина беше предмет на големи контроверзии и дебати, канонско право и должност на Вселенска патријаршија беше да дејствува за решавање на долготрајниот спор во Украина и да ѝ додели автокефалност на Црквата таму.
Оваа единствена надлежност за доделување автокефалност, како и за свикување на Светиот и Свештен Синод што управува со Вселенската патријаршија под претседателство на Вселенскиот патријарх, произлегува од исклучивите одговорности што Вселенските собори ѝ ги довериле на Црквата во Константинопол.
Овие надлежности на Вселенскиот патријарх произлегуваат од 9. канон на Четвртиот вселенски собор, одржан во Халкидон во 451 година, во кој се вели: „Ако епископ или клирик има спор со митрополитот на провинцијата, нека се обрати до егзархот на митрополијата или до престолот на цариградскиот град Константинопол, и таму нека му се суди.“
- канон од истиот Собор вели: „Ако некој биде оштетен од својот митрополит, нека се реши спорот од егзархот на диоцезата или од престолот на Константинопол.“
- канон додава дека Црквата во Константинопол има „еднакви привилегии“ со оние на Црквата во Рим.
На 24 јуни 1970 година, блаженоупокоениот Вселенски патријарх Атинагора дополнително ги разјаснил овие надлежности во писмо до митрополитот Пимен од Московска патријаршија.
Повод за писмото бил Томосот за автокефалност што Московската патријаршија ѝ го доделила на својата поранешна архиепископија во Северна Америка, денес позната како Православна црква во Америка. Вселенскиот патријарх Атинагора објаснил дека Московската патријаршија не ги следела правилните канонски процедури при доделувањето автокефалност.
Во писмото, Атинагора го потсетил митрополитот Пимен дека претходно препорачал „Руската црква да се воздржи од активности што би го нарушиле црковниот мир и хармонија и би довеле до нарушување на воспоставениот канонски поредок“.
Тој недвосмислено изјавил дека „наводното право“ на Московската патријаршија или „која било друга автокефална православна црква“ да „доделува автокефален статус на друга Црква“ не одговара ниту на канонските барања ниту на постојната црковна пракса.
Вселенскиот патријарх Атинагора нагласил дека „несомнено и неспорно, според канонското разбирање на Црквата, доделувањето автокефалност припаѓа на доменот на канонската власт“.
Тој признал дека „во црковното законодавство не постојат конкретни канони што точно ја дефинираат автокефалноста“, но посочил дека „општите принципи и одредби поврзани со автокефалноста можат да се извлечат од основните начела на тоа законодавство“.
Тие основни принципи, според Атинагора, покажуваат дека „самото значење на автокефалноста како црковен акт, од кој произлегуваат промени во црковните граници и создавање нови јурисдикциски и административни власти што воведуваат нов поредок во целата Православна црква, покажува дека правото за доделување автокефалност ѝ припаѓа на Црквата како целина, а не на секоја автокефална црква поединечно“.
Повикајќи се на одлуките на Вселенските собори, Атинагора истакнал дека „Вселенските собори сметале дека прашањето за автокефалноста е во нивна надлежност“.
Во некои случаи, без свикување Вселенски собор, „Светиот апостолски и патријаршиски вселенски престол го давал печатот на автокефалност со согласност на другите православни цркви“.
Вселенскиот патријарх Атинагора објаснил дека Вселенската патријаршија може да го прави тоа поради нејзината улога како Мајка Црква и поради статусот „прв меѓу еднаквите“ меѓу автокефалните православни цркви, како и затоа што таа е центар на внатрешното единство на целото Православие.
„Таквите одлуки не можат да ги носи секоја помесна автокефална црква или локален синод на Црква од која некоја епархија бара автокефалност“, нагласил тој.
Православната црква во Украина, иако била под јурисдикција на Московската патријаршија, можела да добие автокефалност само преку Вселенски собор или преку Вселенскиот патријарх во Константинопол.
Бидејќи анализата на патријархот Атинагора се темели на учењето на Вселенските собори и светите канони на Црквата, таа важи денес исто толку колку што важела кога била напишана и ќе продолжи да важи и во иднина.
