Али Хаменеи беше убиен при израелски и американски напади на 28 февруари 2026 година.
Хаменеи беше врховен лидер на Иран од 1989 година и една од највлијателните фигури во блискоисточната политика. Неговата биографија се преплетува со историјата на Исламската Република по револуцијата од 1979 година, а неговата улога е клучна за начинот на кој функционира Иран – внатрешнополитички, институционално и во надворешната политика.
Неговата висока титула во шиитскиот ислам „ајатолах“ има силно влијание во општествениот и политичкиот живот, особено во Исламската Република Иран. Зборот значи „знак на Алах“.
Рани години и верско образование
Според официјалната биографија објавена на веб-страницата на врховниот лидер, Али Хаменеи е роден на 19 април 1939 година во Машхад, во североисточната покраина Хорасан, во семејство на духовник. Хаменеи припаѓа на генерацијата верски лидери кои го спојуваат религиското образование со политички ангажман, кој се засилува во годините на опозиција против монархијата на шахот.
Политичка дејност пред 1979 година и подем по револуцијата
Хаменеи се истакнува како активен учесник во исламистичкото движење околу ајатолахот Рухолах Хомеини. По победата на Иранската исламска револуција во 1979 година, тој зазема сè поистакнати позиции во новиот систем. Од раните години на Исламската Република, Хаменеи е во центарот на режимот и има улога во консолидирањето на институцијата врховен лидер во следните децении.
Претседател на Иран (1981–1989)
Хаменеи живее под строга безбедносна заштита, а неговите релативно ретки јавни настапи не се најавуваат однапред ниту се пренесуваат во живо. Како врховен лидер, тој никогаш не ја напуштил земјата – преседан воспоставен од Хомеини по неговото триумфално враќање во Техеран од Франција во 1979 година.
Последното познато патување на Хаменеи во странство било официјална посета на Северна Кореја во 1989 година, кога како претседател се сретнал со Ким Ил-сунг. Со години се шпекулира за неговото здравје поради возраста, но во неговото последно јавно појавување немало ништо што би поттикнало нови гласини. Неговата десна рака е неподвижна. Таа е делумно парализирана по обид за атентат во 1981 година, за кој властите ја обвинуваат организацијата „Народни муџахедини на Иран“ (МЕК), поранешни сојузници на револуцијата, денес забранета во земјата.
По убиството на претседателот Мохамад-Али Раџаи во 1981 година, Али Хаменеи е избран за претседател.
Неговиот мандат се совпаѓа со клучни години – војната меѓу Иран и Ирак и внатрешната консолидација на револуционерниот режим. Според профилни анализи, тој победил на изборите во 1981 година со убедлив резултат и подоцна бил реизбран, во услови на силно контролиран политички процес.
Како Хаменеи станува врховен лидер? (1989)
Хаменеи станува највисок носител на власта во Иран во 1989 година, по смртта на основачот на Исламската Република, ајатолахот Рухолах Хомеини.
Како врховен лидер, тој има врховна контрола врз политичките, воените и верските институции на Иран, обликувајќи ја внатрешната политика и раководејќи ги надворешните односи.
Функцијата „врховен лидер“ во Иран е централна: лидерот има одлучувачка улога над вооружените сили, судската власт и клучните именувања, како и врз стратешката насока на државата. Анализите за периодот „Иран под ајатолах Хаменеи“ истакнуваат дека по 1989 година токму оваа институција дополнително се зацврстува.
Еден од механизмите за контрола врз политичката сцена е улогата на телата што влијаат врз изборниот процес и врз дозволените кандидати.
Надворешна политика и конфликти
Израел долго време го сметаше за дестабилизирачки фактор на Блискиот Исток, повикувајќи се на неговата поддршка за мрежата вооружени сојузници на Иран, вклучително палестинскиот Хамас и либанската Хезболах.
Кога Израел и Иран водеа 12-дневна воздушна војна во јуни 2025 година, израелскиот министер за одбрана Израел Кац се закани дека ќе го убие, изјавувајќи дека врховниот лидер „не може да продолжи да постои“. Во таа војна Израел изврши изненаден напад врз подземен нуклеарен објект на Иран, уби високи команданти и нуклеарни научници и уништи голем дел од военото раководство.
Убиството на Хаменеи претставува тежок удар за земја која веќе се соочува со војна и економски тешкотии.
Хаменеи ја одржуваше конзервативната визија на својот претходник Хомеини, ограничувајќи ги амбициите на избраните претседатели кои се стремеа кон поотворена политика дома и во странство.
Под негово раководство властите задушија повеќе бранови протести и ги маргинализираа реформаторите кои бараа помала конфронтација со Западот. Иран се позиционираше како силна регионална антиамериканска сила, проширувајќи го своето влијание низ Блискиот Исток. Тој ја поддржа нуклеарната спогодба од 2015 година, постигната со посредство на светските сили и прагматичниот претседател Хасан Рохани, која привремено ја намали изолацијата на Иран.
Но тензиите се засилија откако претседателот на САД Доналд Трамп се повлече од договорот во 2018 година и повторно воведе санкции.
По нападот предводен од Хамас врз Израел на 7 октомври 2023 година, сојузниците на Иран беа ослабени. Хамас и Хезболах претрпеа тешки удари од Израел, додека сирискиот претседател Башар ал-Асад, долгогодишен сојузник на Техеран, беше соборен во декември 2024 година.
Позицијата врховен лидер е воспоставена по револуцијата од 1979 година и е вградена во Уставот на Иран, давајќи му на висок духовник врховна власт над претседателот и парламентот. Собранието на експерти, 88-члено верско тело, формално го избира лидерот.
/БТВ
