Во Грција деновиве се одржува 37-та Меѓународна конференција на капеланите на НАТО. Сите клучни фактори од христијанските цркви и од останатите верски определби, кои имаат капеланоство, а се дел од НАТО, се на оваат конференција. Македонија не е. Не, не затоа што ова е црковно прашање, па не е поканета, туку затоа што таа воопшто нема институционална форма на капеланство. Логично, нема кој да биде поканет.
Прашањето за воведување капеланство во вооружените сили повторно се појавува во јавниот простор, најчесто во контекст на НАТО-стандардите и човековите права на припадниците на Армијата. Иако Македонија е полноправна членка на НАТО, институционалното капеланство – како системска форма на духовна грижа во армијата – сè уште не постои. Ова отвора низа прашања: што претставува капеланството, колку е важно, дали го нарушува принципот на секуларност и дали Македонија, како мултирелигиско општество, може и треба да го воведе.
ШТО Е КАПЕЛАНСТВО?
Капеланството е институционализирана служба на верски службеници во рамки на армијата, полицијата, затворскиот систем, болниците или други државни институции. Воените капелани не се проповедници во класична смисла, туку лица задолжени за духовна, морална и психолошка поддршка на припадниците на вооружените сили, особено во услови на стрес, воени мисии, конфликти или загуби.
Во современите армии, капеланите се дел од системот за грижа за човекот – рамо до рамо со психолози, лекари и социјални работници.
НАТО не наметнува единствен модел на капеланство, но во пракса сите земји-членки имаат некаква форма на воена духовна служба. Во НАТО-доктрините, слободата на вероисповед на војниците е дел од човековите права, а капеланите се препознаваат како ресурс за морална кохезија, етичка стабилност и психолошка издржливост.
Во меѓународни мисии, македонските војници често соработуваат со единици каде што капеланите се редовен дел од структурата, што дополнително го истакнува институционалниот јаз во домашниот систем.
ДАЛИ КАПЕЛАНСТВОТО ГО НАРУШУВА СЕКУЛАРИЗМОТ?
Ова е најчестиот аргумент против воведување капеланство – но и најчесто погрешно интерпретиран.
Секуларната држава не значи држава без религија, туку држава што не фаворизира и не идентификува една религија како државна. Капеланството, кога е правилно уредено, не ја воведува религијата во државата, туку ѝ овозможува на државата да ги заштити верските права на своите граѓани – во овој случај, војниците.
Постојат различни модели на капеланство. Во некои европски земји, капеланите не се носители на верска власт, туку јавни службеници со ограничен мандат и јасни правила на дејствување, без право на прозелитизам.
Моделите се различни, но заедничкиот принцип е плурализам и доброволност:
Белгија и Холандија имаат мултиконфесионални капелански служби (христијански, муслимански, еврејски, па дури и хуманистички капелани).
Босна и Херцеговина има организирано воено капеланство за трите главни верски заедници.
Канада применува модел на „духовна грижа“ каде капеланите се обучени за интеррелигиска чувствителност.
Клучно е тоа што никој припадник на армијата не е обврзан да користи капеланска услуга, ниту пак е изложен на верски притисок.
Во Македонија, верските заедници постојат активно во општеството, но армијата институционално ја игнорира верската димензија на човекот. Во пракса, тоа значи дека духовната грижа е оставена на приватна иницијатива, ад-хок посети или целосно е отсутна.
Во мултирелигиско општество како македонското, токму јасно уредено и правично капеланство би можело да биде механизам за еднаквост, а не за доминација.
Кога станува збор за воведување капеланство во Македонија, треба да се анализираат неколку апсекти. Од институционален, човеков и НАТО-аспект, да капеланството е неопходен процес. Но, тоа мора да биде систематизирано, процес во кој ќе бидат вклучени сите засегнати страни. Тоа во никој случај не може да биде популистичко-политички процес направен не набрзина, само со симболика. Потребно е, јасна законска рамка, користење на искуства од мултиконфесионален модел, строга забрана за верска пропаганда, цивилна контрола и транспарентност, доброволност за припадниците на армијата.
Капеланството не треба да биде „враќање на религијата во државата“, туку признавање дека државата има обврска да се грижи за човекот во целина – и психолошки, и морално, и духовно.
Отсуството на капеланство во македонската армија не е доказ за секуларност, туку за институционална недореченост. Во услови кога НАТО-стандардите, човековите права и мултирелигиската реалност се веќе факт, прашањето повеќе не е дали, туку како Македонија ќе ја уреди оваа област.
Добро осмислено капеланство може да биде пример дека секуларната држава не се плаши од религијата – туку знае како да ја стави во служба на човекот.
ОДНОСОТ НА МПЦ КОН ПРАШАЊЕТО ЗА КАПЕЛАНСТВО – ШТО ДОСЕГА (НЕ) Е КАЖАНО?
До сега нема официјални соопштенија, документи или изјави од Светиот архиерејски синод на МПЦ-ОА или од архиепископот Стефан кои јасно и директно ја третираат темата воена капеланска служба (како институционално капеланство во армијата). Ниту на официјалната страница на МПЦ-ОА, ниту во релевантни религиозно-општествени анализи, не се наоѓаат цитати во кои владици или портпароли на Црквата се занимавале со ова прашање. Тоа покажува дека темата не е дел од јавниот или пастирскиот дневен ред на МПЦ во досегашниот период.
Ова го потврдува и фактот дека македонската армија сè уште останува без официјален капелански систем, што делумно се објаснува и со истражувања кои укажуваат дека капеланската служба не е вклучена во армијата поради недостаток на традиција и институционална рамка за меѓусебно почитување помеѓу религиозните институции и вооружените сили.
Со други зборови, МПЦ досега не покрена јавна иницијатива, ниту митрополити јавно дебатирале за капеланско уредување, што може да се толкува на различни начини: од едноставно стратегиско фокусирање на други прашања до недостиг на консензус или интерес за активно вклучување во оваа специфична област.
За разлика од МПЦ-ОА, повеќето православни цркви во регионот и пошироко имаат јасно изграден однос кон военото капеланство. Грчката православна црква е директно вклучена во капеланската служба, при што воените свештеници се дел од официјалната структура на вооружените сили и дејствуваат во рамки на јасно дефиниран правен и институционален систем. Српската православна црква по 2010 година активно разви воено капеланство преку договор со државата, а архиереите и синодот отворено го поддржуваат како легитимна форма на пастирска грижа за војниците. Бугарската православна црква исто така учествува во капелански активности, иако моделот е поумерен и повеќе ориентиран кон духовна поддршка отколку кон целосна интеграција во воената хиерархија.
Во Албанија, и покрај изразената мултирелигиска структура на општеството, постои институционализирана форма на воена духовна грижа, при што Албанската православна црква, заедно со муслиманската и католичката заедница, учествува во плуралистички модел што ја нагласува доброволноста и еднаквоста. Романската православна црква оди чекор понатаму – капеланството е силно развиено, законски регулирано и јавно поддржано од црковното раководство, при што воените капелани се сметаат за клучен дел од моралната и духовната стабилност на армијата. Руската православна црква, пак, има најизразен и највидлив модел на воено капеланство, со силна институционална поддршка, но токму тој пример често се наведува и како предупредување за опасноста од премногу тесно поврзување меѓу Црквата и државната моќ.
Во таа споредбена рамка, отсуството на јасен став или иницијатива од МПЦ-ОА станува уште повпечатливо, особено ако се има предвид дека станува збор за Црква во земја членка на НАТО и мултирелигиско општество. Молкот на македонските владици околу капеланството сугерира дека темата досега не е препознаена како пастирски или институционален приоритет, за разлика од повеќето помесни православни цркви во Европа. Таа има друг интерес.
М.Н.
