Конфликтот што изминатите денови излезе на виделина преку размената на соопштенија меѓу Митрополијата црногорско-приморска и Будимљанско-никшичката епархија претставува само јавна ескалација на поделбите што подолго време постојат во рамките на Српската православна црква во Црна Гора, пишува Црногорска „Побједа“.
Според информациите на „Побједа“ од извори од политичко-црковните кругови, за време на неодамнешната прослава на 150-годишнината од Битката кај Вучји Дол, неформално се разговарало за можноста за формирање посебна Бококоторска епархија, но и за иднината на црногорско-приморскиот митрополит Јоаникиј. Таквите одлуки, според Уставот на СПЦ, ги носат Светиот синод и Светиот архиерејски собор на СПЦ, кој заседава еднаш годишно.
На прославата во Вучји Дол, која ја организираше самата Будимљанско-никшичка епархија, присуствуваа патријархот Порфириј (Периќ), митрополитите Јоаникиј (Миќовиќ) и Методиј (Остојиќ) и повеќе архијереи на СПЦ, додека на свеченоста присуствуваа и политички претставници од Црна Гора и од ентитетот Република Српска. Официјалните пораки беа посветени на црковното и националното единство, но, според сознанијата на нашите извори, зад сцената се разговарало за теми кои би можеле дополнително да ги продлабочат поделбите во црквата.
Во прилог на тоа одат и фактите дека присуството на Јоаникиј, но и на претседателот на Општина Никшиќ, Марко Ковачевиќ, жесток застапник на српството и СПЦ, како и на претседателот на Собранието, Андрија Мандиќ, поминало практично незабележано, а на Ковачевиќ и Мандиќ протоколот не им дозволил да се обратат на прославата.
„Жички модел“
„Побједа“ повикувајќи се на извори од црковни кругови блиски до државниот врв на Србија, пред сè од Будимљанско-никшичката епархија и од делови на Патријаршијата, пишува дека отворено била споменувана можноста Јоаникиј да биде разрешен по моделот на неодамна сменетиот жички митрополит Јустин.
Имено, со одлука на Светиот синод на СПЦ, Јустин во февруари беше отстранет од управувањето со Жичката епархија, а потоа Светиот собор на СПЦ во мај донесе одлука за негово трајно разрешување. Според тогашните медиумски извештаи, токму Јоаникиј бил меѓу шестмината архијереи кои не ја поддржале таквата одлука. Белградскиот дневен весник „Данас“ тогаш прецизираше дека Јоаникиј и уште пет архијереи издвоиле мислење или одбиле да гласаат.
Извори на „Побједа“ тврдат дека можноста за примена на слично сценарио во случајот со црногорско-приморскиот митрополит била разгледувана, но дека во овој момент не постои доволно голема поддршка за таков потег.
Во круговите блиски до претседателот на Србија, Александар Вучиќ, и до неговите политички партнери во Црна Гора, според истите информации, било проценето дека обидот за разрешување на Јоаникиј би можел да предизвика трајна поделба во рамките на СПЦ во Црна Гора и силен отпор меѓу свештенството и верниците. Поради тоа, ваквото сценарио, барем засега, е оставено настрана.
Изворите тврдат и дека неговата евентуална реализација најмногу би зависела од однесувањето на самиот Јоаникиј, односно од тоа дали активно ќе се спротивстави на обидите за слабеење на позицијата на сè уште единствената Митрополија на СПЦ во Црна Гора или ќе остане пасивен.
Во Црна Гора дејствуваат дури три епархии и една митрополија. Од нив, Митрополијата црногорско-приморска и Будимљанско-никшичката епархија во целост се на територијата на Црна Гора, опфаќајќи го нејзиниот најголем дел. Преостанатите две епархии, Милешевската на крајниот север и Захумско-херцеговската и приморска на најзападниот дел од Бококоторскиот Залив, само со помал дел се протегаат во Црна Гора.
Повторно планови за Бока
Втората тема на неформалните разговори во Вучји Дол била можноста за издвојување на Бока од составот на Митрополијата црногорско-приморска и формирање Бококоторска епархија.
Таквата идеја не е нова. Дневниот весник „Вијести“ уште во февруари објави дека во Патријаршијата се разговара за издвојување на Бока, додека Митрополијата одговори дека „за тоа не постојат црковни причини, ниту поддршка од свештенството и верниците“. Соговорниците на весникот тврдеа дека иницијативата има пред сè политичка заднина и дека е дел од притисокот врз Јоаникиј.
Според изворите на „Побједа“, Јоаникиј се спротивставува на прекројувањето на границите на Митрополијата и издвојувањето на нејзиниот приморски дел. Токму неговото противење, како и поддршката за студентите, наводно биле повод во неформални разговори да му биде упатена закана со можност за разрешување.
Можноста за разрешување на Јоаникиј, според информациите на „Побједа“, била споменувана и на минатогодишниот Собор на СПЦ во мај.
Формирањето нова епархија не би значело само намалување на територијата и влијанието на постојната Митрополија, туку би го отворило и прашањето за управувањето со вредниот црковен имот на црногорското приморје. Поради тоа, оваа иницијатива во дел од црковната јавност се гледа како обид за воспоставување подиректна контрола на Патријаршијата врз Бока и врз нејзините недвижности.
Јавна поделба
Конфликтот од затворените црковни кругови излезе во јавноста по спротивставените реакции на Митрополијата црногорско-приморска и Будимљанско-никшичката епархија на изјавите на Вучиќ за позицијата на СПЦ во Црна Гора.
Митрополијата оцени дека неодредените тврдења на претседателот на Србија за наводни обиди за создавање посебна „православна црква во Црна Гора“ му нанесуваат штета на црковното и народното единство и ги повика политичарите да не се мешаат во црковните прашања.
Будимљанско-никшичката епархија потоа практично застана на страната на Вучиќ, заблагодарувајќи му за зборовите на поддршка за СПЦ.
Така, Јоаникиј и Методиј првпат сосема отворено зазедоа спротивни позиции кон политиката на државниот врв на Србија. Она за што долго се зборуваше зад затворени врати стана јавен судир меѓу двата највлијателни црковни центри во Црна Гора.
Според информациите, во овој момент не постои доволно сила за разрешување на Јоаникиј, но притисокот нема да престане. Идејата за Бококоторска епархија останува еден од главните инструменти за слабеење на Митрополијата, додека односот на Јоаникиј кон Патријаршијата и државниот врв на Србија ќе определи дали конфликтот ќе се смири или на следното заседание на Соборот на СПЦ ќе добие нов, многу посериозен продолжеток.
Дел од истата стратегија за „маргинализирање“ на Јоаникиј претставува и кампањата поврзана со изградбата на соларна електрана кај манастирот Острог, поради што сите обвинувања се упатуваат кон ресорниот министер за просторно планирање, урбанизам и државен имот, Славен Радуновиќ од НСД, но и кон митрополитот на СПЦ.
Според информациите со кои располага редакцијата на белградскиот дневен весник „Политика“, проектот наводно добил и благослов од Митрополијата црногорско-приморска, но писмен акт или јавно соопштение за тоа не се наоѓале во документацијата до која таа редакција имала увид.
Според истите сознанија, „повеќе лица го предупредиле Јоаникиј на последиците од изградбата на толку голем енергетски комплекс во амбиент кој природно, духовно, туристички и економски се потпира на Острог“.
Митрополитот, како што ѝ било пренесено на редакцијата, својот став го образложил со тоа што не сака да се меша во работата на државата и дека верува оти државата знае што прави.
Следуваа осуди на таквите изјави, како од поединци политичари во Црна Гора, меѓу кои и претседателот на Општина Даниловград, Александар Гргуровиќ, така и во српските медиуми кои го поддржуваат Вучиќ.
Минатото и сегашноста
Ова е само ескалација на сето она што веќе долго време тлее.
Првиот конкретен показател за „ударот“ врз Јоаникиј беше одлуката на Светиот синод на СПЦ, донесена во средината на мај 2025 година, дотогашниот епископ будимљанско-никшички Методиј да биде избран за митрополит.
Очекувано, се отвори прашањето дали и Епархијата ќе прерасне во втора митрополија на СПЦ на територијата на Црна Гора, но до денес не пристигна официјален став од највисоките црковни инстанции.
Имено, тој ја доби позицијата врз основа на канонски неоснована титула, која СПЦ ја воведе во 2024 година. Поединечни белградски медиуми тогаш пишуваа дека станува збор за „награда за предавство“, односно „дисциплинска мерка“ против Јоаникиј, меѓу другото и поради тоа што ги поддржа студентите во нивните протести против Вучиќ.
Два месеца по добивањето на титулата митрополит, Методиј му се „оддолжи“ на најзаслужниот за неговата нова позиција: на Вучиќ му го додели Орденот „Свети Георгиј Победоносец“ од прв степен „во знак на единство на српскиот народ“.
Иако се смета за „духовен син“ на покојниот митрополит Амфилохиј (Радовиќ), Методиј своето име го изгради благодарение на промената на ставот и цврстите врски со владејачката струја во СПЦ, олицетворена во владиката бачки Иринеј (Буловиќ) и патријархот Порфириј.
Познат како љубител на добри мотори, автомобили и припадник на падобрански воени единици, Епархијата будимљанско-никшичка ја презеде во 2021 година токму од Јоаникиј, кој на чело на Митрополијата го наследи Амфилохиј.
Според она што засега може да се види „на терен“, државниот врв на Србија очигледно избрзал со нападот врз Митрополијата и лично врз Јоаникиј, а таков став во Црна Гора сè почесто заземаат и поединци блиски до претседателот на Србија.
Зошто е интересна епархијата во Бока?
Причината поради која за време на споменатата прослава во Вучји Дол, во црковните кругови кои ги контролира државниот врв на Србија, била споменувана нова епархија, според изворите на „Побједа“, е последица на стремежите и стратегијата на претседателот на Србија.
„Државниот врв на Србија се обидува да издејствува економска превласт на подрачјето на Бока Которска преку купување имот на самото крајбрежје, како и преку инвестиции во хотелски комплекси.
Паралелно, делови од Патријаршијата работат на создавање епархија која би била под нејзина целосна контрола, дотолку повеќе што СПЦ таму поседува вредни недвижности.
Покрај тоа, политиката на официјален Белград инсистира и на постојано предизвикување тензии со Хрватска, „играјќи“ со историскиот статус на Бока и односите со нашата соседна држава“, тврдат изворите на „Побједа“.
