Посетата на вселенскиот патријарх Вартоломеј на Бугарија, која почнува утре, 17 октомври, доаѓа во чувствителен момент за православните меѓуцрковни односи. Официјално, поводот е големиот јубилеј посветен на свети Јован Рилски, небесниот заштитник на бугарскиот народ. Но, зад свеченостите во Софија и Рилскиот манастир се наоѓа прашање што со години ги оптоварува односите во православниот свет: кој има право да носи одлуки со последици за другите помесни цркви и како треба да се постапува кога тие одлуки не се прифатени од сите.
Бугарската православна црква го покани поглаварот на Вселенската патријаршија да учествува во чествувањата, а посетата ќе заврши на 19 октомври со патријаршка литургија во Рилскиот манастир. Токму за ова богослужение се појави организирано противење од дел од бугарското свештенство, монаштвото и верниците.
Поканата од Софија и отпорот од дел од црковната заедница
Одлуката за поканата била донесена на заседание на Светиот синод на БПЦ на 26 јуни, а јавно била соопштена во јули. Значи, посетата не е резултат на ненадеен дипломатски потег, туку одлука на највисокото црковно раководство во Бугарија.
Сепак, на 30 септември во Светиот синод било доставено отворено писмо со барање да не се дозволи заедничко богослужение со Вартоломеј во Рилскиот манастир. Според објавените информации, писмото било поддржано од повеќе од 2.100 православни христијани, меѓу кои имало свештеници и монаси.
Нивните забелешки се однесуваат на ставовите на Вартоломеј за меѓухристијанскиот дијалог, неговите постапки во украинското црковно прашање и доделувањето автокефалност на Православната црква на Украина во 2019 година. Потписниците сметаат дека заедничкото богослужение со него би значело прифаќање на постапки што тие ги оценуваат како канонски и догматски спорни.
Украинското прашање е една од најважните причини за противењето на посетата. Одлуката на Вартоломеј да ѝ додели томос за автокефалност на Православната црква на Украина предизвика длабоки несогласувања меѓу помесните православни цркви. Додека Вселенската патријаршија ја брани својата улога и надлежност во овој процес, дел од православните цркви и црковни кругови не ја прифаќаат одлуката или не ги признаваат нејзините последици.
За противниците на посетата, прашањето не е само дали Вартоломеј треба да биде примен во Бугарија, туку дали заедничкото богослужение со него би испратило порака дека спорните одлуки се прифатени. За поддржувачите на посетата, пак, приемот на вселенскиот патријарх и неговото учество во јубилејните чествувања се дел од односите меѓу помесните цркви и православното единство.
Грчката перспектива: црковни врски и културна дипломатија
Грчките црковни медиуми ја претставуваат посетата пред сè како настан што треба да ги потврди блиските врски меѓу Вселенската и Бугарската патријаршија. Во програмата е вклучено и отворањето на изложбата „Света Гора во Софија“, организирана со поддршка на Софиската митрополија и Министерството за надворешни работи на Грција.
Оваа изложба ја поврзува црковната посета со поширокото културно и духовно значење на Света Гора. Таа е и начин атонското монашко наследство да им биде претставено на посетителите надвор од границите на полуостровот, каде што пристапот е ограничен на мажите.
Грчки црковни извештаи, акцентот го ставаат на официјалната програма и на значењето на меѓуцрковните односи. За разлика од дел од бугарските православни медиуми, кои го ставаат во преден план противењето на заедничкото богослужение, грчкото известување главно ја претставува посетата како можност за зацврстување на односите.
За православниот свет, главното прашање останува дали свеченото заедничко богослужение може да придонесе за зачувување на црковните врски и покрај длабоките несогласувања, или ќе стане повод тие несогласувања повторно да се продлабочат.
