Документот „In Unitate Fidei“ („Во единството на верата“), објавен на 23 ноември, предлага обновено приближување меѓу христијаните, засновано на заедничката древна вера која се изразува во формулацијата од381 година — пред историските поделби меѓу Истокот и Западот.
Папата наведува дека изборот да се цитира оригиналниот Символ, без „…и од Синот“, е свесна одлука со цел да се создаде заеднички јазик за дијалог, особено со Православните цркви, за кои прашањето на Filioque има теолошка и историска чувствителност.
Во писмото детално се објаснува историскиот контекст на Никеја, спорот со Ариј и формулирањето на догматската формула „единосуштен (homoousios) со Отецот“, како јасно отфрлање на учењето дека Христос е „повисоко создадено битие“, но не и вистински Бог. Папата нагласува дека Символот не е филозофска теорија, туку сведоштво за живиот Бог Кој нè спасува преку Исус Христос.
Особено значајно за екуменскиот аспект е тоа што Лав XIV изречно го наведува Никео-Цариградскиот символ во изворната формула: „Светиот Дух… кој излегува од Отецот“, без додавањето „и од Синот“, и укажува дека ова е свесен избор во контекст на дијалогот со Источните цркви.
Лав XIV повикува на надминување на богословски спорови кои, според него, ја изгубиле својата релевантност во современиот контекст, истакнувајќи дека „она што нè обединува е многу поголемо од она што нè разделува“.Документот не предлага враќање на состојбата пред разделбите ниту прифаќање на статус квото, туку модел на екуменизам „насочен кон иднината, преку дијалог и заедничка молитва“.
Теолошки аналитичари веќе реагираа, предупредувајќи дека ваквото третирање на Filioque може да отвори нови прашања во рамки на католичката еклесиологија. Католичкиот аналитичар Мари Рандус оцени дека доколку класичните догматски теми не се сметаат за основани причини за разделба, тоа може да создаде „теолошка нејаснотија“ во католичката самоперцепција.
И покрај тоа, повеќето европски медиуми забележаа дека ова е најјасниот екуменски гест на Папата Лав XIV досега — со јасна порака дека заедничката вера од Никеја треба повторно да биде централната точка на христијанското единство.
ЛАВ, папа XIV
Апостолско писмо
ВО ЕДИНСТВОТО НА ВЕРАТА
ПО ПОВОД 1700-ГОДИШНИНАТА ОД НИКЕЈСКИОТ СОБОР
1.
Во единството на верата, прогласено од почетокот на Црквата, христијаните се повикани да одат во хармонија, чувајќи го и предавајќи го со љубов и радост дарот што го примиле. Тоа е изразено во зборовите на Символот на верата: „Верувам во едниот Господ Исус Христос, Единороден Син Божји… Кој заради нас, луѓето, и заради нашето спасение слезе од небото“, формулирани пред 1700 години од Никејскиот собор, првото вселенско собрание во историјата на христијанството.
Додека се подготвувам за моето апостолско патување во Турција, би сакал ова писмо да ја охрабри целата Црква да го обнови својот ентузијазам за исповедањето на верата. Низ вековите ова трајно исповедање било заедничко наследство на христијаните и заслужува да биде исповедаано и разбрано на повеќе нови и актуелни начини. За таа цел, Меѓународната богословска комисија одобри важен документ: „Исус Христос, Син Божји, Спасител. 1700-годишнина од Вселенскиот собор во Никеја“. Го споменувам овој документ, затоа што тој дава вредни увидувања за проучувањето на значењето и актуелноста на Никејскиот собор – не само во неговите богословски и црковни димензии, туку и во неговите културни и општествени аспекти.
2.
„Почеток на Евангелието на Исус Христос, Синот Божји“ – со овие зборови свети Марко го започнува своето Евангелие, сумирајќи ја целата порака во тврдењето за божественото синовство на Исус Христос. Слично, апостол Павле знае дека е повикан да ја навеси Божјата Добра Вест за Неговиот Син, Кој умре и воскресна за нас (сп. Рим 1,9). Всушност, Исус е конечното „да“ на Бога на ветувањата дадени преку пророците (сп. 2 Кор 1,19–20). Во Исус Христос, Словото Кое „беше Бог“ пред времето, преку кое сè стана – како што вели прологот на Евангелието според Јован – „стана тело и се всели меѓу нас“ (Јн 1,14). Во Него Бог стана наш ближен до таа мера што сè што правиме на некој од нашите браќа и сестри, го правиме на Него (сп. Мт 25,40).
Во оваа Света година, посветена на темата Христос, нашата надеж, провиденцијално се совпаѓа и 1700-годишнината од Првиот вселенски собор во Никеја, кој во 325 година го прогласи исповедањето на верата во Исус Христос, Син Божји. Тоа е срцевината на христијанската вера. И денес, при секоја неделна евхаристиска служба, ние го рецитираме Никејско-Цариградскиот Символ на верата – исповедањето на верата што ги обединува сите христијани. Во овие тешки времиња во кои живееме, во средина на толку многу грижи и стравови, закани од војни и насилство, природни катастрофи, тешки неправди и нерамнотежи, како и глад и сиромаштија од кои страдаат милиони наши браќа и сестри, овој Символ на верата ни дава надеж.
3.
Времињата на Никејскиот собор не беа помалку бурни. Кога започнува во 325 година, раните нанесени од прогонствата на христијаните сè уште беа свежи. Миланскиот едикт (313 година), издаден од императорите Константин и Лициниј, како да предвестуваше зора на една нова ера на мир. Сепак, како последица на надворешните закани, во Црквата набргу се појавуваат расправи и конфликти.
Ариј, свештеник од Александрија во Египет, учел дека Исус не е вистински Син Божји. Иако е нешто повеќе од просто создание, тој се сметал за посредно суштество помеѓу недостапниот Бог и човештвото. Понатаму, постоело време кога Синот „не постоел“. Овој став бил во согласност со доминантното размислување во тоа време и затоа им изгледал правдоподобен на многумина.
Но, Бог не ја напушта својата Црква. Тој секогаш издига храбри мажи и жени кои сведочат за верата, како и пастири кои го водат Неговиот народ и му го покажуваат патот на Евангелието. Епископот Александар Александриски разбрал дека учењето на Ариј никако не е во согласност со Светото Писмо. Бидејќи Ариј не бил расположен за помирување, Александар ги свикува епископите од Египет и Либија на Синод, кој го осудува учењето на Ариј. Потоа испраќа писмо до останатите епископи на Исток, давајќи детален извештај. На Запад, дејствува епископот Осиј од Кордоба, Шпанија. Тој веќе се докажал како пламен исповедник на верата во време на прогонствата од императорот Максимилијан и уживал доверба кај римскиот епископ, папата Силвестар.
Но, и приврзаниците на Ариј се обединиле. Тоа довело до една од најголемите кризи во првото илјадалетие на Црквата. Причината не била некој маргинален детал. Се работело за суштината на христијанската вера – за одговор на клучното прашање што Исус им го поставил на учениците кај Кесарија Филиповa: „А вие што велите, Кој сум Јас?“ (Мт 16,15).
4.
Додека спорот беснеел, императорот Константин сфатил дека единството на Црквата, а и на самата Империја, е во опасност. Затоа ги свикува сите епископи на вселенски собор во Никеја, за да го обнови единството. Соборот, познат како „Собор на 318-те Отци“, бил претседаван од императорот, а бројот на собраните епископи бил дотогаш невиден. Некои од нив сè уште ги носеле белезите од мачењата што ги претрпеле во времето на прогонствата. Повеќето доаѓале од Исток, додека, како што изгледа, само петмина биле од Запад. ПапатаСилвестар му ја доверил задачата на авторитетниот богослов епископот Осиј Кордовски и испратил двајца римски презвитери.
5.
Соборските Отци ја посведочиле својата верност кон Светото Писмо и апостолското Предание, како што се исповедува при крштевањето според заповедта на Исус: „Отидете, научете ги сите народи, крштевајќи ги во името на Отецот и Синот и Светиот Дух“ (Мт 28,19). На Запад веќе постоеле различни формули, меѓу кои и онаа позната како Апостолски Символ на верата.[1] И на Исток постоеле крштелни исповеданија со слична структура. Јазикот што се користел не бил тежок и компетентен, туку – како што подоцна било потврдено – едноставен и разбирлив дури и за рибарите од Галилејското Езеро.
Во таа светлина, Никејскиот Символ започнува со следната исповед: „Верувам во Едниот Бог Отец, Седржителот, Создател… на сè видливо и невидливо“.[2] Така Соборските Отци ја изразиле верата во Едниот Бог. Тој дел не бил оспоруван на Соборот. Но, вториот член бил предмет на расправа. И тој е заснован на библиски јазик и ја исповеда верата во Едниот Господ, Исус Христос, Синот Божји. Дебатата произлегла од потребата да се одговори на прашањето што го поставил Ариј: како да се разбере „Син Божји“ и како тоа се согласува со библискиот монотеизам? Соборот, затоа, си поставил цел да го утврди вистинското значење на верата во Исус како „Син Божји“.
Отците исповедаат дека Исус е Синот Божји „од суштината (ousia) на Отецот… роден, не создаден, единосуштен (homoousios) со Отецот“. Ова определување е радикално отфрлање на тезата на Ариј.[3] За да ја изрази вистината за верата, Соборот прифаќа два поими – „суштина“ (ousia) и „единосуштен“ (homoousios) – кои не се среќаваат во Писмото. Намерата не била да се замени библиската вера со грчка философија. Напротив, Соборот ги користи овие термини токму за да ја утврди библиската вера со јасност и да ја разграничи и од аријанската грешка, длабоко обележана од елинизмот. Затоа обвинението за „елинизација“ треба да се упати кон лажното учење на Ариј и неговите следбеници, а не кон Отците од Никеја.
Никејските Отци биле цврсто решени да останат верни на библискиот монотеизам и на вистинитоста на Воплотувањето. Тие сакале да потврдат дека единствениот вистински Бог не е недостапно далечен, туку дека се приближил и дошол да нè сретне во Исус Христос.
6.
За да го пренесе своето послание на едноставниот јазик на Библијата и литургијата, познат на целиот Божји народ, Соборот вклучува изрази од крштелните исповеди: „Бог од Бог, Светлина од Светлина, вистински Бог од вистински Бог“. Со тоа Соборот ја прифаќа библиската метафора за светлината: „Бог е светлина“ (1 Јн 1,5; сп. Јн 1,4–5). Како што светлината се излива и се предава без да се намалува, така и Синот е „сјај на славата“ и „отисок на Неговата ипостас“ (сп. Евр 1,3; 2 Кор 4,4). Воплотениот Син, Исус, е светлината на светот и светлината на животот (сп. Јн 8,12). Преку крштевањето очите на нашите срца се просветлени (сп. Еф 1,18) за и ние да бидеме светлина во светот (сп. Мт 5,14).
Понатаму, Символот потврдува дека Синот е „вистински Бог од вистинскиот Бог“. На многу места Библијата ги разликува безживотните идоли од вистинскиот и жив Бог. Вистинскиот Бог е Богот кој говори и дејствува во историјата на спасението: Богот на Авраам, Исак и Јаков; Богот кој му се јави на Мојсеј во несогорливата капина (сп. Изл 3,14); Богот кој ја гледа неволјата на народот, го слуша нивниот извик и ги води низ пустината во огнен столб (сп. Изл 13,21); Богот кој им говори со „глас на гром“ (сп. Втор 5,26) и им се смилува (сп. Ос 11,8–9). Затоа христијаните се повикани да се одвратат од безживотните идоли и да Му се обратат на живиот и вистински Бог (сп. Дела 14,15; 1 Сол 1,9). Свети Петар така исповедува во Кесарија Филиповa: „Ти си Христос, Синот на живиот Бог“ (Мт 16,16).
7.
Никејскиот Симбол не формулира философска теорија. Тој ја исповеда верата во Бога Кој нè избавил преку Исус Христос. Станува збор за живиот Бог, Кој сака да имаме живот и да го имаме во изобилие (сп. Јн 10,10). Затоа Символот продолжува со зборовите на крштелната формула: Синот Божји, „Кој заради нас, луѓето, и заради нашето спасение слезе од небото… се воплоти… стана човек… пострада… и воскресна во третиот ден… се вознесе на небесата… и пак ќе дојде да им суди на живите и на мртвите“. Очигледно е дека тврдењата на Соборот за верата во Христос се вкоренети внатре во историјата на спасението меѓу Бог и Неговите созданија.
Свети Атанасиј, кој учествувал на Соборот како ѓакон на епископот Александар, а потоа го наследил како епископ на Александрија, на многу јасен и силен начин го нагласува сотириолошкото значење на Никејскиот Символ на верата. Тој пишува дека Синот, кој слезе од небото, „нè направи чеда на Отецот и го обожи човештвото, станувајќи човек. Значи, тој не бил најнапред човек, па потоа станал Бог; туку бил Бог, а потоа станал човек, и тоа за да нè обожи“.[4] Тоа е можно само ако Синот е навистина Бог: ниту едно смртно суштество не може вистински да ја победи смртта и да нè спаси; само Бог може да го направи тоа. Тој нè ослободи преку Синот Свој, Кој стана човек, за да бидеме навистина слободни (сп. Гал 5,1).
Вреди да се истакне глаголот descendit во Никејскиот Символ: „слезе“. Свети Павле го опишува тоа движење со силни зборови: Христос „се испразни Самиот Себе, зеде обличје на раб, станувајќи сличен на луѓето“ (Фил 2,7). Прологот на Евангелието според Јован, исто така, вели дека „Словото стана тело и се всели меѓу нас“ (Јн 1,14). Посланието до Евреите учи: „Немаме првосвештеник кој не може да ни сочувствува во нашите слабости, туку имаме таков што во сè е искушуван како нас, но без грев“ (Евр 4,15). Во навечерието на својата смрт, Тој се понизува како слуга за да им ги измие нозете на учениците (сп. Јн 13,1–17). Дури кога апостол Тома ги става прстите во раните на воскреснатиот Господ, тој извикува: „Господ мој и Бог мој!“ (Јн 20,28).
Токму преку Воплотувањето ние сега Го среќаваме Господа во нашите браќа и сестри во нужда: „Она што го направивте на еден од овие Мои најмали браќа, на Мене Ми го направивте“ (Мт 25,40). Никејскиот Символ не претставува далечен, недостапен и неподвижен Бог кој почива во Себеси, туку Бог кој ни е близок и нè придружува во нашето патување низ светот, дури и во најтемните места на земјата. Неговата беспределност се открива токму тогаш кога Тој се снижува (се прави мал, бел.на прев.), оставајќи го настрана бескрајното величие и станувајќи наш ближен во најмалите и сиромашните. Тоа радикално ги превртува паганските и философските претстави за Бог.
Уште еден израз од Никејскиот Символ е особено значаен денес. Библиското тврдење „стана тело“ е разјаснето со додавање на зборот „човек“ по „се воплоти“. Така Соборот се дистанцира од лажното учење дека Логосот примил само тело како надворешна обвивка, а не целото човечко суштество надарено со разум и слободна волја. Тој сака да потврди нешто што Халкидонскиот собор (451 г.) подоцна јасно ќе го каже: во Христос, Бог го примил и го откупил целото човештво – и тело и душа. Свети Атанасиј објаснува дека Синот Божји станал човек за човекот да биде обожен.[5] Ова просветлено разбирање на божественото откровение било подготвено од свети Иринеј Лионски и Ориген и потоа богато развиено во источната духовност.
Обожувањето во никој случај не значи човекот сам да се прави бог. Напротив, обожувањето нè штити од прастарото искушение „да бидеме како богови“ (сп. Бит 3,5). Тоа што Христос е по природа, ние стануваме по благодат. Преку делото на откупувањето, Бог не само што го воспоставува човечкото достоинство како Свој лик, туку Оној кој нè создал на чудесен начин, сега нè прави учесници во Неговата божествена природа на уште по-чудесен начин (сп. 2 Петр 1,4).
Обожувањето, значи, е и вистинско о-човечување (човек да стане целосно човек). Затоа човечкото постоење укажува над себе, бара и копнее по нешто повеќе, и е неспокојно додека не се успокои во Бог.[6] „Deus enim solus satiat – само Бог го задоволува човекот!“[7] Само Бог, во својата бескрајност, може да го насити бескрајното копнеење на човечкото срце, и токму затоа Синот Божји избра да стане наш брат и Искупител.
8.
Како што споменавме, Никеја решително го отфрли учењето на Ариј. Но, Ариј и неговите следбеници не се откажаа. Самиот император Константин и неговите наследници сè повеќе се приклонувале кон аријаните. Зборот homoousios станал „јаболко на раздорот“ меѓу никејската и антиникејската страна, предизвикувајќи нови и сериозни конфликти. Свети Василиј Кесариски го опишува настанатиот хаос споредувајќи го со „морска битка во ноќна бура“.[8] Свети Илариј, пак, сведочи за верноста на мирјаните наспроти аријанството кај многу епископи, забележувајќи дека „ушите на народот се посвети од срцата на свештениците“.[9]
Свети Атанасиј станал силен столб на никејската вера преку својата непоколеблива верност. Иако пет пати бил симнуван и прогонуван од епископската катедра во Александрија, секој пат повторно се враќал. Дури и во прогонство продолжил да го води Божјиот народ со своите дела и писма. Како Мојсеј, Атанасиј не ја видел „ветената земја“ на црковниот мир – таа благодат ѝ била оставена на новата генерација, понекаде нарекувана „никејска младост“. На Исток, тоа се тројцата Кападокијци: свети Василиј Велики од Кесарија (†379), неговиот брат свети Григориј Ниски (†394) и големиот пријател на Василиј – свети Григориј Богослов/Назијанзин (†390). На Запад – свети Илариј од Поатје († ок. 367), неговиот ученик свети Мартин од Тур († ок. 397), а особено свети Амвросиј Медиолански (†397) и свети Августин од Хипон (†430).
Посебната заслуга на „Кападокијците“ е што го довршиле формулирањето на никејската вера, покажувајќи дека во Бога Едноста и Троичноста не се во спротивност. Тоа довело до формулирање на догмата за Светиот Дух на Првиот Константинополски собор (381 г.). Оттогаш Символот ја добива формата и името „Никео-Цариградски“ и гласи: „Верувам во Светиот Дух, Господ, Животворецот, Кој излегува од Отецот, Кој заедно со Отецот и Синот се поклонува и слави и Кој зборувал преку пророците“.[10]
На Халкидонскиот собор (451 г.)м Константинополскиот собор бил признаен за вселенски, а Никео-Цариградскиот символ – прогласен за општозадолжителен [11] Оттука, тој претставува врска на единствотомеѓу Исток и Запад. Во XVI век го прифаќаат и заедниците родени од Реформацијата. Никео-Цариградскиотсимвол е заедничкото исповедање на сите христијански традиции.
9.
Патот што започнува со Светото Писмо и води до исповедањето на верата во Никеја, а потоа се развива во Константинопол и Халкидон, па сè до XVI и XXI век, е долг и последователен. Сите ние, како ученици на Исус Христос, сме крстени „во името на Отецот и Синот и Светиот Дух“. Се прекрстуваме и сме благословувани. Секоја псалмска молитва во Часословот ја завршуваме со: „Слава на Отецот и Синот и Светиот Дух“. И Литургијата и христијанскиот живот се длабоко вкоренети во Никео-Цариградскиот символ: она што го исповедаме со уста, треба да произлегува од срце, за да може да биде посведочено со живот.
Затоа треба да се запрашаме: Како денес го прифаќаме Символот на верата? Го чувствуваме ли како нешто што има тежина во нашата сегашност? Го разбираме ли и живееме она што секоја недела го говориме? Што значат овие зборови за нашето секојдневие?
10.
Никејскиот символ почнува со исповедање на верата во Бог, Седржител, Создател на небото и земјата. A за многумина денес, Бог и прашањето за Бог немаат речиси никакво значење во животот. Вториот Ватикански собор истакна дека христијаните барем делумно се одговорни за оваа состојба, затоа што не сведочат за вистинската вера: со својот живот и дела, кои се во спротивност со Евангелието, го прикриваат вистинското лице на Бог.[12] Водени се војни, луѓе биле убивани, прогонувани и дискриминирани во името на Бог. Наместо милостив Бог, бил претставуван осветољубив Бог, кој сее страв и казнува.
Во тој контекст, Никејскиот символ нè повикува да ја преиспитаме совеста. Што значи Бог за мене и како сведочам за верата во Него? Дали Единствениот Бог навистина е Господ на мојот живот, или имам идоли што ги ставам пред Него и пред Неговите заповеди? Дали Бог за мене е живиот Бог, близок во секоја ситуација, Татко на кого му се обраќам со синовска доверба? Дали тој е Седржителот кому му должам сè што сум и што имам, чиј белег го препознавам во секое создание? Дали сум подготвен праведно да ги делам земните добра, кои се дадени за сите? Како се однесувам кон создаденото – делото на Неговите раце? Дали го експлоатирам и уништувам, или со трепет и благодарност го користам и се грижам за него како за заеднички дом на човештвото?[13]
11.
Исповедањето на верата во Исус Христос, нашиот Господ и Бог, е центарот на Никео-Цариградскиот символ. Тоа е срцето на христијанскиот живот. Затоа сме повикани да го следиме Исус како Учител, Сопатник, Брат и Пријател. Но, Никејскиот Символ бара и повеќе: нè потсетува да не заборавиме дека Исус Христос е Господ (Кириос), Синот на живиот Бог, Кој „за наше спасение слезе од небото“ и умре „за нас“ на крстот, отворајќи ни пат кон новиот живот преку Своето Воскресение и Вознесение.
Оттаму, следењето на Исус не е широк и удобен пат. Често е тежок и болен, но секогаш води кон живот и спасение (сп. Мт 7,13–14). Дела на апостолите зборуваат за „Новиот Пат“ (сп. Дела 19,9.23; 22,4), кој е самиот Исус Христос (сп. Јн 14,6). Неговото следење неизбежно го вклучува и патот на крстот, кој преку покајание нè води до осветување и обожување.[14]
Ако Бог нè љуби со целото Своe битие, и ние сме повикани да се љубиме меѓусебно. Не можеме да го љубиме Бога, кого не го гледаме, ако не го љубиме братот и сестрата што ги гледаме (сп. 1 Јн 4,20). Љубовта кон Бога без љубов кон ближниот е лицемерие; радикалната љубов кон ближниот, особено кон непријателите, без љубов кон Бога, бара „херојство“ кое може да нè подземе и притисне. Следењето на Исус значи: восходот кон Бог минува низ спуштање кон браќата и сестрите, особено најмалите, најсиромашните, напуштените и маргинализираните. Она што им го правиме ним, Му го правиме на Христос (сп. Мт 25,31–46). Во средината на катастрофи, војни и беда, за оние кои се сомневаат во Бога, ние сведочиме за Неговото милосрдие само ако тие го искусат преку нас.[15]
12.
Конечно, Никејскиот собор е актуелен и денес поради неговото големо екуменско значење. Остварувањето на единството меѓу сите христијани беше една од главните цели и на последниот собор, Вториот Ватикански собор.[16] Точно пред триесет години, свети Јован Павле II дополнително го актуализираше соборското послание во енцикликата „Ut unum sint“ (25 мај 1995). Така, со големата годишнина од Првиот Никејски собор, ја одбележуваме и годишнината од првата екуменска енциклика. Таа може да се смета за манифест што ги ажурира истите екуменски темели поставени во Никеја.
Благодарение на Бога, екуменското движење постигна многу во последните шеесет години. Вистина е дека сè уште нема целосно видливо единство со Православната и Источните Цркви, ниту со црковните заедници родени од Реформацијата. Но, екуменскиот дијалог, заснован на едното Крштевање и на Никео-Цариградскиот Символ, нè доведе до тоа да ги препознаеме членовите на другите Цркви и заедници како наши браќа и сестри во Христос и да ја преоткриеме едната универзална заедница на на Христовите ученици по целиот свет. Споделуваме иста вера во Едниот Бог, Отец на сите; заедно го исповедаме Едниот Господ и вистински Син Божји, Исус Христос, и Едниот Свет Дух, Кој нè вдахновува и нè поттикнува кон полно единство и заедничко сведоштво за Евангелието. Навистина, она што нè обединува е многу поголемо од она што нè разделува![17] Во свет расцепкан од конфликти, една универзална христијанска заедница може да биде знак на мир и средство на помирување, играјќи важна улога во глобалниот напор за мир. Свети Јован Павле II нè потсети особено на сведоштвото на безбројните христијански маченици од сите Цркви и заедници: нивниот спомен нè обединува и нè поттикнува да бидеме сведоци и миротворци.
За да ја извршуваме оваа служба веродостојно, треба да одиме заедно кон единство и помирувањето меѓу сите христијани. Никејскиот символ може да биде темел и почетна точка за овој пат. Тој ни нуди модел на вистинско единство во легитимната различност. Единство во Троица, Троица во Единство: зашто единство без многуобразие е тиранија, а многуобразие без единство – фрагментација. Троичната динамика не е „или–или“, туку „и–и“. Светиот Дух е врската на единството, на Кого заедно со Отецот и Синот Му се поклонуваме. Затоа треба да ги оставиме зад себе богословските спорови што го изгубиле своето raison d’être, за да развиеме заедничко разбирање и – уште повеќе – заедничка молитва кон Светиот Дух, за Тој да нè собере сите во една вера и една љубов.
Ова не значи екуменизам што сака да се врати во состојбата пред разделбите, ниту само заемно признавање на сегашното статус кво на различност меѓу Црквите и заедниците. Напротив, тоа е екуменизам што гледа кон иднината, што бара помирувањето преку дијалог и споделување на даровите и духовното наследство. Враќањето кон единство не нè прави посиромашни, туку нè збогатува. Како во Никеја, оваа цел може да се постигне само преку трпеливо, долго и понекогаш тешко патување на заемно слушање и прифаќање. Тоа е богословски и уште повеќе духовен предизвик, кој бара покајание и обраќање кон верата од страна на сите. Затоа ни е потребен духовен екуменизам – на молитвата, славењето и обожувањето – како што е изразено во Никејскиот и Константинополскиот символ на верата.
Затоа да Го повикаме Светиот Дух да нè придружува и да нè води во ова дело:
**Свети Духу Божји, кој ги водиш верниците по патот на историјата,
Ти благодариме што ги вдахнуваш Символите на верата
и што во нашите срца ја будиш радоста
да го исповедаме нашето спасение во Исус Христос,
Синот Божји, единосуштен со Отецот.
Без Него не можеме да направиме ништо.
Вечен Духу Божји, обновувај ја верата на Црквата
од век во век. Помогни ни да ја продлабочуваме
и секогаш да се враќаме на суштината за да ја објавуваме.
За нашето сведоштво во светот да не биде залудно,
дојди, Свети Духу, со огнот на Твојата благодат,
распламти ја нашата вера, запали нè со надеж,
разгорувај нè во милосрдието.
Дојди, Божествен Утешителу, извору на хармонија,
обедини ги умовите и срцата на верниците.
Дојди, дај ни да ја вкусиме убавината на заедништвото.
Дојди, Љубов на Отецот и Синот,
собери нè во едното Христово стадо.
Покажи ни ги патиштата по кои треба да одиме,
за да можеме со Твојата мудрост
повторно да станеме она што сме во Христос:
едно, за да поверува светот. Амин.**
Од Ватикан, 23 ноември 2025 година,
Слава на нашиот Господ Исус Христос, Цар на вселената.
[1] Л. Х. Вестра, Апостолското верување. Потекло, историја и некои рани коментари, Турнхаут 2002 (Instrumenta patristica et mediaevalia, 43).
[2] Прв Никејски собор, Expositio fidei: CC COGD 1, Турнхаут 2006, 19 6-8.
[3] Свети Атанасиј Александриски, Contra Arianos, I, 9, 2 (ур. Мецлер, Athanasius Werke, I/1,2, Берлин-Њујорк 1998, 117-118) Од исказите на Свети Атанасиј во Contra Arianos I, 9 е јасно дека homooúsios не значи „од слична супстанција“, туку „од иста супстанција“ како Отецот; затоа, не станува збор за сличност во супстанцијата, туку за идентичност на супстанцијата помеѓу Отецот и Синот. Затоа, латинскиот превод на homooúsios правилно зборува за unius substantiae cum Patre.
[4] Свети Атанасиј Александриски, Контра Аријанос , I, 38, 7 – 39, 1: изд. Мецлер, Атанасиј Верке, I/1,2, 148-149.
[5] Свети Атанасиј Александриски, Види De incarnatione Verbi , 54, 3: SCh 199, Paris 2000, 458; id., Contra arianos, I, 39; 42; 45; II, 59 ff.: изд. Мецлер, Атанасиј Верке, I/1,2, 149; 152, 154-155 и 235ff.
[6] Види Свети Августин, Исповеди, I, 1: CCSL 27, Turnhout 1981, 1.
[7] Свети Тома Аквински, In Symbolum Apostolorum , уметност. 12: ед. Spiazzi, Thomae Aquinatis, Opuscula theologica, II, Taurini – Romae 1954, 217.
[8] Свети Василиј, За Светиот Дух, 30.
[9] St. Hilary, Contra Arianos, vel Auxentium, 6. Слушајќи ги гласовите на отците, учениот теолог, подоцна кардинал, а сега светител и доктор на црквата, Џон Хенри Њуман (1801-1890), ја испитал оваа контроверза и дошол до заклучок дека Никејскиот символ на верата е зачувано првенствено преку sensus fidei на Божјиот народ. Видете „За консултациите со верните по прашања од доктрината“ (1859).. Видете „За советувањето на верните во прашањата на доктрината“ (1859).
[10] Прв Цариградски собор, Expositio fidei: CC, Conc. Oec. Gen. Decr. 1, 57 20-24. Изјавата „и произлегува од Отецот и Синот (Filioque)“ не се појавува во текстот на Цариград; таа беше вметната во латинскиот Символ на верата од папата Бенедикт VIII во 1014 година и е предмет на православно-католичкиот дијалог.
[11] Халкедонски собор, Дефиниција на верата: CC, Соборски црковни собори, Gen. Decr. 1, 137 393 -138 411.
[12] Втор Ватикански Вселенски собор, Пастирски устав за Црквата во современиот свет Gaudium et Spes, 19: AAS 58 (1966), 1039.
[13] Видете Франциск, Енциклика Laudato Si’ (24 мај 2015), 67; 78; 124: AAS 107 (2015), 873-874; 878; 897.
[14] Видете Франциско, Апостолски поттик Gaudete et Exsultate (19 март 2018 година), 92: AAS 110 (2018), 1136.
[15] Види Францис, енциклика Fratelli Tutti (3 октомври 2020 година), 67; 254: AAS 112 (2020), 992-993; 1059.
[16] Види Втор ватикански собор, Декрет за екуменизмот Unitatis Redintegratio, 1: AAS 57 (1965), 90-91.
[17] Види Свети Јован Павле II, Енциклика Ut Unum Sint (25 мај 1995), 20: AAS 87 (1995), 933.
Авторски права © Дикастерија за комуникација – Libreria Editrice Vaticana
