Имаме корисни преседани. Во јуни 2022 година, БПЦ го обнови канонското и евхаристиското општење со Црквата во Северна Македонија, а во декември, со посебна одлука, го прифати томосот и изречно го додаде претстојателот во диптихот. На Кипар, во 2020 година, прашањето по спомнувањето на митрополитот Епифаниј беше разгледано од Синодот, кој изречно одлучи да не се спротивставува на одлуката на својот архиепископ. Овие случаи не се идентични со нашиот. Тие покажуваат зошто литургиското дејство и неговата институционална оценка треба да бидат разграничени и поврзани со јасен акт.
Пишува: Архимандрит Никанор (фејсбук статус)
На 19 октомври 2026 година, на празникот на свети Јован Рилски, Неговото Сесветејшество Вселенскиот патријарх Вартоломеј во Рилскиот манастир го спомена Неговото Блаженство Киевскиот и на цела Украина митрополит Епифаниј. Литургијата заеднички ја предводеа Неговата Светост бугарскиот патријарх и софиски митрополит Даниил, со учество на бугарски архијереи. За самото спомнување сведочат распространетите видеоснимки; официјалното соопштение на БПЦ го потврдува сослужувањето и неговите учесници.
Ова го прифаќам со надеж и радост. Во него гледам позитивен практичен одговор на прашање што одамна писмено сум го поставил пред црковната власт: дали постои валидна одлука на Светиот синод со која се забранува општење или сослужување со Православната црква на Украина, и кога таа е донесена, објавена и соопштена до мене? Ова прашање се наоѓа на стр. 45 од мојот Јавен правно-канонски меморандум, заведен под вх. бр. 1975/13.08.2026 година.
Во проверените официјални соопштенија за празникот не е објавен архијерејски или синодален приговор против спомнувањето. Постои соопштение за мирјански извик „Анатема!“, но тој не е акт на бугарскиот патријарх или на Светиот синод. Доколку постоела официјална резерва или претходен услов, потребно е тоа да биде објавено и разјаснето.
Како стигнавме дотука
На 4 октомври 2018 година, Светиот синод го предаде украинското прашање на разгледување од специјалната комисија. Не беше усвоен одделниот предлог автокефалијата да се реши на Сеправославен собор. Тоа беше процедурална одлука; сама по себе таа ниту ја признава ниту ја отфрла идната ПЦУ.
На 12 јуни 2019 година, Светиот синод се огради од писмото на тогашниот Неговото Високопреосвештенство видински митрополит Даниил до странски архијереи и го оцени како лично мислење. Изречно беше посочено дека Синодот нема одлука по поставените прашања. Овој акт ја покажува разликата меѓу личен став и општоцрковна одлука во соодветниот момент.
На 10 октомври 2019 година, Неговото Високопреосвештенство пловдивски митрополит Николај објави објаснување во одбрана на слободното синодално разгледување на украинското прашање и против начинот на организирање на средбата со делегацијата на Московската патријаршија. Значи, критичкото разгледување на овие односи има своја јавна историја и во самата БПЦ.
На 19 мај 2024 година, во Балукли, Константинопол, под претседателство на Неговото Сесветејшество Вселенскиот патријарх Вартоломеј сослужуваа нивните Високопреосвештенства пловдивскиот митрополит Николај, старозагорскиот митрополит Кипријан и доростолскиот митрополит Јаков, како и нивните Преосвештенства величкиот епископ Сиониј и смолјанскиот епископ Висарион. Официјалната публикација на Софиската митрополија го наведува учеството на архијереи на ПЦУ — Неговото Високопреосвештенство белоцерковскиот митрополит Евстратиј и Неговото Преосвештенство борисполскиот епископ Авраам. Тоа беше непосредно сослужување со архијереи на ПЦУ.
Треба да биде кажан и другиот дел од историјата. Со писмо од 18 август 2024 година, Неговата Светост бугарскиот патријарх Даниил го потврди братскиот однос кон Украинската православна црква, со претстојател Неговото Блаженство киевскиот и на цела Украина митрополит Онуфриј. На 16 јуни 2026 година, Неговото Високопреосвештенство сливенскиот митрополит Арсениј соопшти за украински свештеник, отпуштен од митрополитот Онуфриј и примен со благослов на Светиот синод. Односите со УПЦ продолжуваат. Токму спојот на овие акти со другите богослужбени факти бара јасен заеднички одговор.
На 19 октомври 2026 година го видовме и спомнувањето на претстојателот на ПЦУ во присуство на бугарскиот патријарх и архијереите што сослужуваа. За мене, продолженото сослужување претставува конклудентно прифаќање во конкретната литургиска смисла — основа за надеж дека разликите можат да бидат надминати во општењето.
Што произлегува од Уставот и каноните
Формалното прашање треба да биде решено од надлежниот орган. Членовите 50 и 58 од Уставот и 34-то Апостолско правило ги поставуваат општите црковни прашања во соборна рамка. Затоа не го претставувам спомнувањето од гостувачкиот претстојател како доказ дека само преку него веќе е донесена посебна синодална одлука за автокефалијата или дека е изменет бугарскиот диптих. Го молам Светиот синод да разјасни што значи оваа практика и кои правила произлегуваат од неа за клирот.
Имаме корисни преседани. Во јуни 2022 година, БПЦ го обнови канонското и евхаристиското општење со Црквата во Северна Македонија, а во декември, со посебна одлука, го прифати томосот и изречно го додаде претстојателот во диптихот. На Кипар, во 2020 година, прашањето по спомнувањето на митрополитот Епифаниј беше разгледано од Синодот, кој изречно одлучи да не се спротивставува на одлуката на својот архиепископ. Овие случаи не се идентични со нашиот. Тие покажуваат зошто литургиското дејство и неговата институционална оценка треба да бидат разграничени и поврзани со јасен акт.
И за личната одговорност постојат правила. Членовите 189–192 од Уставот бараат конкретно виновно дело и соодветна процена. Спорот за автокефалијата сам по себе не докажува ерес; критиката сама по себе не докажува раскол. 31-то Апостолско правило разгледува конкретни дејствија на одвојување. 5-то правило на Првиот вселенски собор бара соборна проверка на одлачувањата и на евентуалниот личен конфликт; како принцип, тоа е применливо и кон моето барање за непристрасна проверка на изречените ограничувања. А 102-то правило на Трулскиот собор ја насочува црковната мерка кон исцелување и поправање, имајќи ја предвид конкретната личност.
Што пишува во самото обвинение против мене
Во Обвинителниот протокол од 31 јули 2026 година, вх. бр. 1886/31.07.2026 година, по ЦНД бр. 2/2026, на стр. 2, оддел II, дословно е запишано:
„Предмет на обвинението не се политичките погледи на архимандрит Никанор, ниту неговите оценки за прашања од меѓународниот живот, војната во Украина или црковниот статус на Православната црква на Украина.“
Ова ограничување мора да биде почитувано. Исклучените ставови не можат повторно да бидат воведени како самостојна вина преку општи зборови за „вознемирување“ или „непослушност“. Доколку се тврди конкретна навреда, клевета, раскол или неизвршување законска наредба, треба да бидат посочени точните зборови и дејствија, доказите и применливиот канон. Секое такво прашање има своја одделна одбрана; цитираната исклученост не претставува ослободителна одлука за сите останати обвиненија.
Затоа упатувам образложено барање: да биде потврден вистинскиот предмет на обвинението, да бидат повлечени фактички застапуваните аргументи против самите мои ставови и да биде даден изречен синодален одговор на веќе поставените прашања. Ова го побарав уште пред литургијата во Рилскиот манастир. Денешната потреба од јасност е уште поголема.
Во целост го задржувам приговорот во однос на надлежноста на Софискиот епархиски црковен суд и првостепената надлежност на Манастирскиот собор, приговорите за изземање, сите жалби и веќе побараниот редослед на одлучување. Новиот богослужбен факт ја дополнува мојата одбрана. Повикувам на вистина, еднаква канонска мерка и црковен мир.
