На 14 октомври во Вилнус, во литванската информативна агенција ЕЛТА, беше претставено меѓународно истражување за улогата на Руската православна црква во ширењето на руското влијание во Европа. Настанот го одбележа и отворањето на Меѓународниот центар за истражување на верската слобода „Libertas Fidei“, чиј извршен директор е доц. д-р Сергиј Шумило – украински историчар, богослов и религиолог, виш научен соработник на Историскиот факултет при Универзитетот во Вилнус, член на Експертскиот совет при Државната служба на Украина за етнополитика и слобода на совеста (ДЕСС), истражувач на Света Гора, соработник и автор во „Христијанство.бг“. Прес-конференцијата отвори прашања за односите меѓу религијата, политичкото влијание и националната безбедност, како и за потребата од заштита на верската слобода во услови на растечка геополитичка напнатост. Објавуваме видео од прес-конференцијата.
На прес-конференцијата учествуваа поранешната премиерка на Литванија, Ингрида Шимоните, новинарот и политички коментатор Витаутас Бруверис и црковниот историчар и истражувач на религиите д-р Сергиј Шумило, извршен директор на новиот центар. Главната порака на учесниците беше дека религиозните институции не треба да се разгледуваат единствено како дел од духовниот и општествениот живот кога постојат основи да се провери дали одредени структури се користат за политички цели на странска држава.
Религиозните институции меѓу духовната мисија и политичкото влијание
Во центарот на претставеното истражување е прашањето до кој степен религиозните институции можат да се користат за спроведување политички интереси и за вршење влијание надвор од границите на државата со која се поврзани. Авторите ја разгледуваат дејноста на Руската православна црква (РПЦ) во контекст на руската воена агресија против Украина и на загриженоста за безбедноста на Литванија и на другите европски држави.
Според истражувањето, религиозните заедници, културните центри, образовните структури и добротворните организации можат да се претворат во канали за политичко влијание, особено кога одржуваат тесни институционални и финансиски врски со државни структури. Авторите ставаат акцент врз употребата на поими како „традиционални вредности“, „руски свет“ и заштита на православието во реторика која, според нив, им служи на геополитичките цели на Кремљ.
Овој проблем не е сведен само на пропагандата. Во извештајот се разгледуваат и наводни организациски, финансиски и разузнавачки врски, кои, според авторите, бараат внимание од европските институции и безбедносните служби.
Сепак, важно е да се прави разлика меѓу документирани институционални односи, јавни политички ставови и конкретни обвинувања за разузнавачка дејност. Самото постоење религиозна организација со врски со Русија не докажува дека таа учествува во незаконска дејност. Таквите заклучоци бараат проверливи докази за постапките на конкретни лица и структури.
„Рускиот свет“ и оправдувањето на војната
Значителен дел од истражувањето е посветен на идеологијата на „рускиот свет“ и на начинот на кој раководството на РПЦ ја претставува војната против Украина. Според авторите, црковните и религиозно-политичките пораки се користат за легитимирање на руската воена агресија, за негирање на украинскиот национален идентитет и за претставување на конфликтот како борба со духовно и цивилизациско значење.
Особено внимание е посветено на Светскиот руски народен собор како организација тесно поврзана со патријархот Кирил и со идеолошките пораки на руското црковно раководство. Во претставениот материјал се цитира документ усвоен во март 2024 година, во кој војната против Украина е опишана како „света војна“. Авторите ја разгледуваат таквата формулација како показателен пример за посветување на воените дејствија и за користење религиозен јазик во поддршка на државната политика. Тука се открива една од најсуштинските противречности на кои укажува истражувањето: како институција, повикана да го проповеда Евангелието, помирувањето и вредноста на човечкиот живот, може да учествува во идеолошкото оправдување на војната.
Ова прашање има значење не само за политиката и безбедноста, туку и за самото христијанско сведоштво. Кога војната се претставува како света, а загинувањето на бојното поле станува средство за религиозно оправдување, постои ризик духовниот авторитет да биде потчинет на националистички и империјални цели. Во таква ситуација, критиката не е насочена против православната вера како таква, туку против конкретни богословски и институционални практики што можат да се користат за оправдување насилство.
Мрежата на РПЦ во Европа: обем и прашања за безбедноста
Според податоците претставени од „Libertas Fidei“, во Европската Унија дејствуваат приближно 670–700 парохии поврзани со Московската патријаршија. Кога кон нив ќе се додадат училиштата, културните центри, фондациите, добротворните и другите организации, вкупниот број структури надминува 1.000. Во истражувањето се наведува и проценет годишен буџет од 60 до 95 милиони долари за оваа мрежа, при што авторите го поставуваат прашањето за потеклото на дел од финансирањето и за можните врски со руски државни корпорации и лица под меѓународни санкции.
Извештајот опишува два главни канала на потенцијално влијание. Првиот е политичко-идеолошки: ширење одредени претстави за историјата, националниот идентитет и „традиционалните вредности“, проследено со критики кон ЕУ и НАТО. Вториот е поврзан со наводни разузнавачки и други активности што можат да го користат прикривањето зад религиозни или културни структури.
Во прилог на анализата се наведени примери од Шведска, Естонија, Чешка, Финска и Норвешка, како и случајот со протерувањето на двајца претставници на РПЦ од Бугарија во септември 2023 година. Авторите ги разгледуваат овие случаи како основа за повнимателно проучување на односите меѓу црковните структури, руските државни интереси и безбедноста на европските земји.
Литванија и зависноста на православната епархија од Москва
Посебно место во истражувањето зазема Литванија – држава за која историските односи со Русија и актуелната војна против Украина ги претвораат безбедносните прашања во непосреден општествен и политички проблем.
Според податоците претставени од „Libertas Fidei“, во балтичките држави има вкупно околу 214–215 парохии поврзани со Московската патријаршија: 52 во Литванија, 125 во Латвија и 37 во Естонија. Авторите ставаат акцент врз положбата на Вилнускиот и Литванскиот диоцез, чии канонски и институционални односи со Москва, според нив, остануваат значаен фактор во процената на можното руско влијание.
Анализата се потпира и на официјалните литвански процени за безбедноста. Во националната процена на заканите, објавена во март 2026 година, литванските служби ја разгледуваат продолжената зависност на епархијата од Московската патријаршија и изразуваат сомневања дека декларираната делумна самоуправа сама по себе гарантира независност при донесувањето одлуки.
Во претставувањето на истражувањето, поранешната литванска премиерка и актуелна пратеничка Ингрида Шимоните исто така го истакнува значењето на односите меѓу епархијата и Москва. Според изнесениот став, одлуките во епархијата и понатаму во значителна мера зависат од руската црковна хиерархија. Шимоните, сепак, прави и важно појаснување: потенцијалните ризици треба да се оценуваат врз основа на постапките на конкретни лица и на утврдени прекршувања на законот, а не само според нивната верска припадност. Таа го поддржува и развојот на егзархатот на Вселенската патријаршија во Литванија како можност за православните христијани што бараат црковен живот надвор од јурисдикциската зависност од Москва.
Неопходна рамнотежа меѓу безбедноста и верската слобода
Претседателот на управниот одбор на „Libertas Fidei“, Витаутас Бруверис, ја истакнува потребата организациите поврзани со Московската патријаршија да се разгледуваат и од аспект на националната безбедност. Во изнесените ставови тој го поставува прашањето за јавните контакти на литвански политичари со лица поврзани со московските црковни структури и за можните политички последици од таквите односи.
Овој став ја одразува пошироката дилема со која се соочуваат демократските општества: како да се спротивстават на странското влијание без да се повредат слободата на вероисповед, здружувањето и верскиот живот. Верската слобода не значи дека религиозните институции се надвор од законот или дека не подлежат на проверка при основани сомневања за прекршувања. Но, таа бара државните мерки да се засноваат на конкретни докази, да бидат пропорционални и да не ја претвораат припадноста кон одредена црква во основа за колективно сомневање.
Овој принцип има особена тежина во православниот контекст. Канонската припадност кон одредена патријаршија, богословските убедувања на верниците и евентуалното учество на поединци во незаконски дејствија се различни прашања. Нивното мешање може да доведе до стигматизација на луѓе што немаат никаква врска со политичките дејствија на црковното раководство.
Европскиот контекст: предупредувањата на безбедносните служби
Загриженоста за користењето религиозни структури како инструмент на руското влијание не е ограничена само на Литванија. Во Шведска, на пример, Безбедносната служба (Säpo) во своите јавни процени наведува дека руската држава ја користи Московската патријаршија како платформа за собирање информации и за активности што можат да ја загрозат безбедноста на земјата.
Овој официјален контекст е важен при разгледувањето на случајот со православниот храм во Вестерос, чие финансирање и локација предизвикаа јавна дебата поради близината до стратешки објекти. Шведските медиуми известуваат за финансирање поврзано со рускиот државен енергетски гигант „Росатом“, како и за загриженоста во врска со локацијата на храмот. Финансиските текови, контактите со државните структури и можната близина до стратешки објекти можат да бидат предмет на легитимен јавен интерес. Сепак, заклучоците за незаконска дејност мора да се засноваат на утврдени факти, а не на претпоставки.
Новиот центар „Libertas Fidei“ и неговата задача
Отворањето на Меѓународниот центар за истражување на верската слобода „Libertas Fidei“ е претставено како обид за институционализирање на истражувањата за врските меѓу религијата, политиката и безбедноста. Меѓу декларираните области на работа се: верската слобода; влијанието на авторитарните режими врз религиозните институции; користењето на религијата во хибридни операции.
Извршниот директор на центарот, доц. д-р Сергиј Шумило, е истражувач со научни интереси во областа на црковната историја и црковните односи. Работата на создавањето на „Libertas Fidei“ пред него и пред новата организација ја поставува задачата историската и богословската анализа да се поврзат со внимателно истражување на современите политички и институционални процеси.
За да биде уверлив, ваквиот истражувачки центар ќе мора не само да укажува на потенцијални ризици, туку и да претставува транспарентна методологија, проверливи извори и јасно разграничување меѓу факти, процени и хипотези. Ова е особено важно при разгледувањето на тврдењата за разузнавачка дејност, финансиски зависности или учество во операции за политичко влијание.
/hristianstvo.bg
