/анализа на teologoja.net
„Мислам дека Бог е со својот народ, со српскиот народ и со Вас … и Црквата“ – рекол во разговорот со Александар Вучиќ протоѓаконот Синиша Хрвачевиќ, парохот во Марадик и старешина на храмот „Блага Марија“ во Банстол. Видео-снимката од разговорот, кој се одржал во рамките на предизборната кампања во која Александар Вучиќ ги посетува српските дестилерии, светилишта и народот, била објавена на официјалните профили на Вучиќ на социјалните мрежи.
Во истата прилика, протојерејот Синиша го повикал Вучиќ, во пресметката со студентското движење што ја најавил за случај да победи на изборите, да го одвои „семето од каколот“ (Мт. 13, 24–30).
Меѓутоа, отец Синиша само го изразил она што на различни начини го направиле многу други свештеници, свештеномонаси и епископи на нашата Црква, кои во текот на актуелната предизборна кампања сесрдно се потрудиле да му дадат легитимитет и поддршка на граѓанинот Вучиќ и на другите кандидати на листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, чиј носител е тој.
Како изгледала таа поддршка? Во продолжение, таксативно ги наведуваме, заклучно со денешниот ден, сите средби со црковни претставници за кои кандидатите на листата „Обединета Србија“ известувале на своите официјални профили во текот на предизборната кампања што е во тек. Со други зборови, станува збор за средби што биле организирани и содржини што биле создадени исклучиво во служба на предизборната кампања. Потоа ќе разгледаме зошто ваквиот вид активности не може да се окарактеризира никако поинаку освен како партиско определување, отворено учество во политичкото натпреварување и давање поддршка на една политичка структура, која во моментов е на власт. На крајот, ќе погледнеме што велат каноните и правилата на СПЦ за ваквото учество во партиските натпреварувања.
Список на средби
Во продолжение таксативно го наведуваме секој од облиците на учество на клириците на СПЦ во кампањата на листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, почнувајќи од 9 септември, кога беа распишани предвремените парламентарни избори.
19 септември, Шумадиска епархија
Александар Вучиќ, тогаш сè уште претседател на Србија, но истовремено и носител на изборната листа (која официјално била прогласена на 13 септември), го посетил манастирот Пиносава и отворено му се заблагодарил на архимандритот Петар Драгојловиќ „не само за топлиот прием и гостопримството, туку и за мудрите мисли и зборови од кои многу научив“. Нивната срдечна средба и прегратка, се разбира, биле забележани и со камери и објавени на официјалните профили на Вучиќ.
19 септември, Браничевска епархија
Истиот ден, претседателот, во рамките на својата интензивна функционерска кампања, го посетил и манастирот Копорин, истакнувајќи ја радоста што петнаесетина минути имал можност да го „зграпчи мирот“ таму каде што го наоѓал и деспот Стефан Лазаревиќ, притоа особено заблагодарувајќи му се на сестринството на манастирот. Веста била објавена на официјалните профили на Александар Вучиќ.
29 септември, Сремска епархија
Милош Вучевиќ, претседател на Српската напредна партија и втор кандидат на листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, престојувал во Јарак, во Срем. Го пречекал свештеникот, протојереј-ставрофор Душко Маријановиќ. Веста била објавена на официјалните профили на Милош Вучевиќ.
29 септември, Крушевачка епархија
Милош Павловиќ, 27. кандидат на листата „Обединета Србија“, учествувал во осветувањето на темелите на црквата „Света Петка“ во Себечевац. Се сретнал со митрополитот Давид, кој го пречекал со озарено лице, како што може да се види на фотографиите од настанот. Владиката, кој во српскиот јавен дискурс го воведе називот „српски усташи“ за студентите што ги започнаа протестите, не ја криел својата љубов кон младиот родоначалник на Ќациленд. Веста и фотографиите биле објавени на официјалните профили на Павловиќ.
30 септември, Тимочка епархија
Александар Вучиќ, во тој момент веќе поранешен претседател на Србија и актуелен носител на листата „Обединета Србија“, го посетил манастирот Вратна, во Тимочката епархија, каде што лично го пречекал и угостил митрополитот Иларион. Веста и фотографиите биле објавени на официјалните профили на граѓанинот Вучиќ.
Една од монахињите, како што се наведува во некои медиуми, се согласила дека патиштата сега се во подобра состојба. Истата монахиња изјавила дека посетата на Вучиќ многу им значела, како и нему самиот, и дека видела оти станува збор за добар и смирен човек.
30 септември, Бачка епархија
Дејан Вук Станковиќ, министер во технички мандат, се сретнал со митрополитот бачки Иринеј во Владичкиот двор во Нови Сад. Митрополитот, како што се наведува во соопштението на Бачката епархија, „во многу отворен разговор изрази целосна поддршка за сите активности на Министерството за образование што се во духот на заштитата на најдобрите интереси на учениците, наставниците и образованието како важна општествена дејност“. Недвосмислено е јасно што подразбира ваквата поддршка кога му се упатува на министер кој активно учествува во актуелната кампања и кој отворено повикувал на борба против студентите „блокадери“.
Веста за оваа средба била објавена на официјалната веб-страница на Бачката епархија, како и на официјалната веб-страница на Владата на Србија.
1 октомври, Сремска епархија
Александар Вучиќ ја посетил црквата „Свети Никола“ во Ириг, во Сремската епархија, каде што го пречекал и угостил свештеникот Младен Косановиќ. Веста била објавена на официјалните профили на Вучиќ.
1 октомври, Ваљевска епархија
Милош Вучевиќ го посетил Ваљево и се сретнал со, како што рекол, „драг пријател“, епископот Исихиј, и имал „топол, пријателски разговор и потсетување на вредностите што нè поврзуваат“. Веста била објавена на официјалните профили на М. Вучевиќ.
2 октомври, Браничевска епархија
Александар Вучиќ го посетил манастирот Манасија кај Деспотовац, каде што го пречекал протосинѓелот, игуменот Павле. Веста била објавена на официјалните профили на Александар Вучиќ.
3 октомври, Шумадиска епархија
На митингот на листата „Обединета Србија“, како што било објавено на профилите на Српската напредна партија, учествувал протојереј-ставрофор Војислав Одавиќ од Петка кај Лазаревац. Свештеникот ниту се криел ниту бегал од камерата, напротив.
5 октомври, Сремска епархија
Александар Вучиќ се сретнал со Бранислав Лечиќ, 15. кандидат на изборната листа „Обединета Србија“, во Сремска Митровица. Во разговорот учествувал и протоѓаконот Синиша Хрвачевиќ, парохот во Марадик и старешина на храмот „Блага Марија“ во Банстол. И овој пат Вучиќ не пропуштил да ја забележи и објави на своите профили поддршката што ја добил од отец Синиша. Имено, на снимката го слушаме отец Синиша како вели: „Ако Бог е со вас, од кого се плашите, ако не е – на што се надевате? Мислам дека Бог е со својот народ, со српскиот народ и со Вас, и Црквата, и … сигурно … затоа што тоа се морални и исправни вредности“.
Во продолжението на разговорот го слушаме отец Синиша како зборува за некаква неопределена состојба во Америка, каде што живеел, за која Вучиќ, кого го ословува со „претседателе“, како и за неговиот живот во Америка, некако знае. Вучиќ одговара со злокобна најава за пресметка со студентите, односно со оние кои, како што вели, внесуваат политика во училиштата.
Во тоа отец Синиша не само што го слуша туку и силно го поддржува и поттикнува, повикувајќи го: „Одвојте го семето од каколот, каколот од семето!“. Токму како Господарот на Судниот ден (Мт. 13, 24–30).
6 октомври, Ваљевска епархија
Александар Вучиќ го посетил манастирот Јовање. Го пречекал игуменот, отец Михајло (Биковиќ), и го вовел во олтарот, каде што Вучиќ, пред камерите, побарал од игуменот да остане сам. Веста била објавена на официјалните профили на Александар Вучиќ.
8 октомври, Бачка епархија
Милош Вучевиќ се сретнал со локални стопанственици од Ветерник, а на средбата учествувале и тројца свештеници: протоѓаконот Лазар Мајсторовиќ, протојерејот Борислав Милиќ и протојерејот Предраг Билиќ, настојател на локалниот храм. Веста за средбата била објавена на официјалните профили на Вучевиќ.
9 октомври, Шумадиска епархија
Александар Вучиќ ја посетил кралската винарија во придружба на митрополитот шумадиски Јован. Владиката не бил дури ни домаќин што го пречекува гостинот во својот дом, манастир или црква. Едноставно бил декор што го придружувал.
Кампања?
Дали сите овие средби, гоштевања, заеднички фотографии и разговори навистина претставуваат учество во кампањата?
Недвосмислено е јасно дека оној што, како отец Војислав Одавиќ, во мантија оди на предизборен митинг на „Обединета Србија“ и таму со задоволство се фотографира, учествува во кампањата. Исто така, учествува во кампањата и оној што, како отец Синиша Хрвачевиќ, му посакува победа на носителот на листата, во која тој ќе го одвои житото од каколот, зборувајќи дека Бог и Црквата се со него.
Исто така, недвосмислено е јасно дека официјалниот прием на актуелни функционери, како оној што митрополитот бачки му го приредил на Станковиќ, давајќи му поддршка за она што е една од главните теми на кампањата – пресметката со „политиката во училиштата“ – претставува учество во кампањата. Истото важи и за официјалниот прием во манастирите Копорин или Пиносава на Александар Вучиќ, тогаш сè уште актуелен претседател, но истовремено и активен носител на официјалната изборна листа. Слично е и со „пријателските разговори“ што митрополитот Исихиј ги организира во својот двор, среде кампањата, со вториот кандидат на листата и претседател на Српската напредна партија.
Но, дали и приемот на кој било човек во манастир или црква претставува учество во кампањата?
Прво, јасно е дека, почнувајќи од распишувањето на изборите на 9 септември (формално, а суштински – многу порано), се наоѓаме во период на изборна кампања. Секоја активност на јавните функционери, кои на своите места се поставени со партиски одлуки, на членовите на партиите, а особено на кандидатите на некоја изборна листа, е насочена и има само една цел – да го придобие и охрабри избирачкото тело да гласа за нив. Сите тие потраги по мир, тишина и спасение, за кои кандидатите на напредњаците почнаа да копнеат токму пред изборите, имаат само една цел – да им сигнализираат и да им покажат на гласачите не само дека тие се „со Црквата“ туку, што е уште поважно, дека Црквата е со нив. Секој што им овозможил прилика да ја испратат таа порака го направил тоа токму поради таа причина и само поради неа – затоа што свесно се согласил на тоа.
Второ, прашањето е кого се пречекува и во кое својство. Вучиќ, Вучевиќ и Павловиќ не извршуваат никакви јавни функции. Формално, од кој било друг граѓанин се разликуваат единствено по тоа што се наоѓаат на една изборна листа, односно што се политички и партиски кандидати за јавни функции. Оттука, јасно е дека пречекувањето на кој било од нив не претставува некаква „неопходност“ од соработка со државните власти, на што нашите свештеници и епископи радо се повикуваат кога им ги предаваат телата и душите на функционерските кампањи, кои во Србија никогаш не престануваат. Никој од наведените во моментов не е на власт. Да се угости кој било од нив значи да се даде јавна поддршка на еден од учесниците во изборната трка.
Трето, некој би можел да каже дека дури и партиските кандидати, тој загрозен вид што копнее по мирот и тишината со кои светилиштата ги засолнуваат, особено во периодот на предизборната врева, сепак заслужуваат да бидат угостени и примени во светилиштата. Во ред. Меѓутоа, во секое од тие светилишта обично постојат правила за тоа што, каде и како може да се фотографира и јавно да се објавува. На верниците често им е забрането да фотографираат дури и во наосот, но, гледај ти, на Вучиќ му е дозволено да остане „насамо“ во мал олтар пред дваесет камери.
Значи, да се прими гостин не е исто што и да се дадат согласност и простор и активно да се учествува во создавањето медиумски спектакл. Излишно е да се напоменува, но во текот на кампањата посетите служат токму за тоа. Оној што доаѓа да се моли и да бара тишина и мир во манастир, или во црква, како што редовно се наведува во ваквите објави, може да го прави тоа и без присуство на безброј сниматели и медиуми. Може да го прави тоа и без пречек на највисоко ниво. На крајот, секоја од овие средби била објавена на личните профили на секој од наведените кандидати на „Обединета Србија“. Не станува збор за никакво „независно“ медиумско известување (како такво воопшто да постои во Србија), туку за директно создавање и користење промотивни содржини од страна на учесниците во политичката кампања.
Можеби некој ќе рече дека тоа е така затоа што Вучиќ, Вучевиќ и другите се автентични верници и дека, како такви, е соодветно да ги посетуваат манастирите, своите пријатели епископи, игумени итн. Дека напредњаците ја сакаат СПЦ и дека проблемот, всушност, е во тоа што оние другите – на пример, кандидатите на „Студентската листа“ – воопшто не ги посетуваат светилиштата.
Да занемариме дека Вучиќ со години наназад нè учеше дека треба да бидеме помалку налик на православните, а повеќе на протестантите, дека треба да се откажеме од „Небесна Србија“, или дека самиот не пропушта прилика да каже дека „и не е некој верник“.
Доволно е да се потсетиме што се случуваше кога студентите, не во текот на предизборната кампања – неопходно е тоа да се нагласи – туку во двегодишниот период што ѝ претходеше, посакаа да дојдат во храмот „Свети Сава“ или да преноќат во некој манастир. Речиси насекаде, со исклучок на Жичката епархија и дијаспората, како и на уште неколку многу ретки исклучоци, вратите им беа затворени. Секогаш, некако, беше прерано или предоцна за нив. Токму затоа што ја отвори вратата на својата епархија за нив, како што е познато, митрополитот жички Јустин беше суспендиран и пензиониран.
Ако тоа не е доволно, можеби можеме да замислиме што би се случило кога, на пример, академикот проф. д-р Радомир Саичиќ, докажан православен христијанин и верник, би посакал да посети некој манастир, својата посета да ја документира и да ја објави на официјалните профили на „Студентската листа“. Кој од наведените владици би го угостил? Кој би го придружувал во обиколка на винарија? Кој би му се израдувал и би му рекол дека Бог е со него и со студентите? Кој би побарал од него да го одвои житото од каколот? Кој свештеник што би направил нешто од наведеното не би бил поради тоа санкциониран од надлежните архијереи наведени погоре?
Меѓутоа, изгледа дека на академикот Саичиќ, како и на истакнатите професори по теологија кои се на студентската листа, не им е потребна кампања проследена со медиумски спектакл за да „бараат мир и тишина“ во црквите и манастирите. Веројатно е многу потешко да се злоупотребуваат сопствената вера и светилиштето за потребите на политичка кампања кога таа вера навистина ја имате.
Ако ни овие мисловни експерименти не се доволни, тогаш би требало да се потсетиме на еден вистински случај од пред речиси десет години, во кој бил вмешан тогашниот митрополит загрепско-љубљански, а сегашен српски патријарх Порфириј.
Имено, во февруари 2017 година, Порфириј бил фотографиран заедно со другите учесници на научен собир во Требиње, на кој учествувал и Вук Јеремиќ. Фотографијата од групата учесници, без експлицитно да го именува Порфириј и без какви било зборови за „пријателски врски“, „пријатен разговор“ и слично, ја објавил Вук Јеремиќ на својот официјален профил. Во тој момент се знаело дека претстојат претседателски избори, како и дека Јеремиќ планира да се кандидира, но изборите сè уште не биле распишани. Исто така, било познато дека Александар Вучиќ, дотогашниот премиер, ќе биде кандидат на тие избори.
Веднаш по објавата на Јеремиќ, на 14 февруари 2017 година, тогашниот митрополит Порфириј итно издал официјално соопштение во кое остро ја критикувал наводната злоупотреба на неговата фотографија за предизборни цели. Порфириј јавно побарал фотографијата да биде повлечена (што Јеремиќ, патем, веднаш и го сторил), а тогаш рекол: „Улогата на свештеното лице е да спојува, а не да разделува. Ниту претходно јавно сум се определувал за политички личности или партии, ниту имам намера тоа да го правам во иднина“.
Злобниците би рекле дека тогашниот митрополит Порфириј реагирал само затоа што Јеремиќ бил „опозициски“ кандидат кој му излегувал на мегдан на тогашниот премиер и иден кандидат за претседател, Александар Вучиќ. Дека веројатно не би реагирал на слична фотографија со Вучиќ.
Добронамерните можеби би рекле дека тогаш, значително помладиот Порфириј, бил поагилен кога станувало збор за политички игри и за обидите на политичките играчи да го вовлечат во нив.
Денес, меѓутоа, се чини дека стариот патријарх е уморен. Додека и понатаму нè повикува на единство – кое го сведе исклучиво на единството на „Обединета Србија“ – под негово покровителство, во Синодот, чиј состав самиот го избрал и со кој претседава, седат тројца епископи кои директно или индиректно се вклучиле во кампањата на Александар Вучиќ за претстојните избори.
Канони и правила
Што, на крајот, велат црковните канони и правила за учеството во политичките кампањи и партиските натпреварувања?
Деталното толкување на каноните би барало посебна историско-теолошка анализа на секој од наведените случаи. Но, за оваа прилика доволно е да се потсетиме дека цела низа канони, почнувајќи од апостолските, строго им забрануваат на свештениците да се занимаваат со световни работи (Апостолски канони 6 и 81; Халкидонски канони 3 и 7; Прво-второ цариградски канон 11 итн.).
Можеме да ја погледнеме одлуката на Синодот од 13 декември 1990 година (бр. 277/зап. 1857), во која се вели: „Секое занимавање на српското православно свештенство со политика е недозволиво“.
Или, на пример, одлуката на Синодот од 1 февруари 2022 година (бр. 71), во која се наведува следново: „Недозволиво е какво било учество во партиски натпреварувања, давање јавни изјави во корист или на штета на поединечни партии или кандидати во изборните процеси и надвор од нив, бидејќи така се создаваат метеж и поделби во верниот народ Божји и се нанесува голема штета на соборниот организам на Црквата. Може само да се замисли какви погубни последици би биле предизвикани за нашата евангелска и пастирска мисија на Црквата кога секој од архијереите јавно би се залагал за својот омилен политичар и својата омилена партија во политичката арена“.
Интересно е што тогаш, во Синодот под претседателство на патријархот Порфириј, членувале митрополитот сремски Василиј и митрополитот крушевачки Давид. Истите оние кои сега му отвориле простор на своето свештенство да учествува во кампањата на една листа или и самите учествувале во неа.
Читајќи ги овие зборови од синодските одлуки, тешко е да се замисли нешто друго освен дека тие се однесуваат исклучиво на оние што би се осмелиле да примат или, не дај Боже, да кажат некој пофален збор за кандидат на листа што не е владејачката. Единството е идеал, но само „под еден водач“, а забраната за поддршка на партиски кандидати важи само ако тие припаѓаат на погрешната листа.
Заклучок
Во досегашниот тек на кампањата, во кампањата на листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“, учествувале следниве свештеници и свештеномонаси: архимандритот Петар Драгојловиќ, свештеникот Младен Косановиќ, протосинѓелот и игумен Павле, протоѓаконот Синиша Хрвачевиќ, протојереј-ставрофор Душко Маријановиќ, протојереј-ставрофор Војислав Одавиќ, игуменот отец Михајло (Биковиќ), протоѓаконот Лазар Мајсторовиќ, протојерејот Борислав Милиќ и протојерејот Предраг Билиќ.
Нивното учество се одвивало под надлежност или со директно учество на следниве епархиски архијереи: митрополитот бачки Иринеј, митрополитот шумадиски Јован, епископот тимочки Иларион, митрополитот браничевски Игнатиј, митрополитот ваљевски Исихиј, митрополитот сремски Василиј и митрополитот крушевачки Давид.
Треба да се истакне дека тројца од наведените епископи се актуелни членови на Светиот архијерејски синод: митрополитот Иринеј, митрополитот Јован и митрополитот Иларион.
Не го пишуваме ова затоа што некому сè уште му е потребно објаснување на чија страна се определил врвот на СПЦ, заедно со погоре наведените поединци. Она што беше јасно уште од почетокот на студентските протести, само беше формализирано со недвосмислената поддршка за листата „Александар Вучиќ – Обединета Србија“ во текот на предизборната кампања. Врвот на СПЦ, кој толку многу сака да зборува против општествените и политичките поделби и кој е толку остар кога станува збор за немешањето во политиката, не пропушти повторно да ни стави до знаење за кого нема место во „обединета Србија“. Кој е „жито“, а кој е „какол“ што се надева дека Вучиќ ќе го истреби.
Овој текст не е напишан првенствено за да се чита денес, на 16 октомври. Напишан е за да се чита на 26 октомври. Кога сите погоре наведени ќе сакаат да нè убедат дека никогаш не се определувале или, можеби, дека отсекогаш биле на страната на оние што победуваат.
Не сте биле. И нема да ви заборавиме
