Во врска со жешката полемика што се однесува на односите меѓу помесните православни цркви денес, добро е да се знае дека Ерусалим е познат како Мајката на црквите, додека Константинопол (Цариград) се нарекува Црквата-Мајка.
Во православната традиција со векови, Ерусалим се почитува како Мајка на црквите, а во исто време Константинопол е познат како Црквата-Мајка. Овие, на прв поглед слични титули, изразуваат две неразделни димензии на црковниот живот: потекло и единство.
Ерусалим е местото каде што Христос бил распнат и воскреснал и каде што била основана првата христијанска заедница. Поради тоа, Ерусалимската црква со право се нарекува Мајка на црквите – историското и духовното родно место на Црквата.
Подоцна, Константинопол станува центар на координација и канонско единство за православниот свет, како седиште на Вселенската патријаршија, која има единствено црковно служење: свикување собори, зачувување на канонскиот поредок и одржување на општењето меѓу помесните цркви. Титулата „Црква-Мајка“ не значи власт, туку пред сè грижлива љубов, чување на верата, поттикнување на единството и служење како допирна точка за светското православно семејство.
Сите понови патријаршии (Руска, Српска, Романска, Бугарска и Грузиска) и поновите автокефални цркви (во Грција, Полска, Албанија, Чешка и Словачка, како и во Украина) првично биле дел од Вселенската патријаршија*. Секоја од нив подоцна била признаена од Константинопол како самоуправна преку Томос (официјален синодален декрет кој свечено ја прогласува и утврдува автокефалијата на една помесна црква). Според светите канони, само Вселенската патријаршија го поседува канонското право да доделува автокефалија или автономија (на пример на црквите во Финска и Естонија). На тој начин, Константинопол се јавува како Црква-Мајка по чест, негувајќи го единството и истовремено почитувајќи ја разновидноста на помесните православни цркви ширум светот.
Ерусалим ѝ го дава на Црквата нејзиното потекло; Константинопол ѝ служи на нејзиното единство. Едното име ни покажува од каде започнала Црквата, а другото упатува кон центарот што ѝ помага на Црквата денес да остане единствена во верата, љубовта и општењето.
- • •
* Грузиската црква првично била во диоцезата на Антиохиската патријаршија, но нејзиниот патријаршиски статус во 1010 година бил признаен и потврден од Константинопол.
⚠️ Ажурирање по повод коментар за укинувањето на Трновската и Пеќската патријаршија во османлискиот период:
Никола, зошто пристапувате толку елементарно, како мало дете?
Никој никого во Црквата не „изедува“. Црквата, како што е дефинирана во Символот на верата, е Една, и ако се покаже дека паралелно постојат неколку „цркви“, тогаш нешто не е во ред – но не со Символот на верата, туку со тие „цркви“!
Автокефалијата е само начин на административно управување со Црквата во одреден географски периметар и ништо повеќе! Црквата е еднаш основана на Педесетница и по тоа не можат да се основаат нови „цркви“! Ова се А и Б на православната еклезиологија.
Сите т.н. „нови“ помесни православни цркви се духовна ткаенина на Константинополската патријаршија, од која ги имаат своите ракоположувања по редот на апостолското преемство.
Во надлежност на истата таа патријаршија е, во еден или друг момент, да процени каде е соодветно да постои автокефално административно уредување, а каде – не.
Помесните цркви утврдени од Вселенските собори се шест – со центри во Рим, Константинопол, Александрија, Антиохија, Ерусалим и на Кипар. Сите останати помесни административни единици се создадени „по икономија“, преку самоограничување на диоцезата на Цариградската патријаршија. И бидејќи автокефалијата е СРЕДСТВО, а не ЦЕЛ, оној што дал – може и да земе!
По ова прашање доволно пишувале светите исихасти и вселенски патријарси Калист и Филотеј уште во XIV век, односно доволно рано за да не можеме да ги сомневаме во „ереста на источниот папизам“, нели? Дополнително, разумно е да се потсетиме дека уште пред падот на Бугарија под османлиско ропство, Видинското царство и Добруџанското деспотство самите се ВРАЌААТ во диоцезата на Цариградската патријаршија!
Укинувањето, подоцнежното обновување и повторното укинување на одредени автокефалии на Балканскиот Полуостров се должи на сложени причини, вклучително и внатрешни за самите автокефалии. Никој никого не „изедува“.
Терминот „сестрински цркви“ е сосема соодветен, имајќи ја предвид еднаквоста на сите автокефалии во сè, со исклучок на специфичните привилегии (кои се и обврски) со кои Вселенските собори ги надариле Рим и, подоцна, Константинопол.
Сето ова е важно да се знае, за да не се лизнеме по патот на еклезиолошката ерес и да не се најдеме во положбата на ерменската „самодоволна“ народно-национална црква.
/Пишува: Архимандрит Никанор (Фејсбук статус)
