На 98-годишна возраст почина Филарет Патријархот на Киевската Патријаршија. Тој беше последен Патријарх на современа Украина. Иако практично се смета за основач на Киевската патријаршија, сепак нејзин прв патријарх е Владимир.
Кој беше Филарфет, кого во Русија најчесто го нарекуваа расколник?
Некогаш еден од највисоките јерарси на РПЦ, на почетокот на 90-тите почна борба за независност на украинското православие од Москва.
Оваа борба се покажа успешна: на почетокот на 2019 година Вселенскиот патријарх Вартоломеј ѝ додели на новосоздадената Православна црква на Украина (ПЦУ) томос за автокефалност. Филарет во оваа црква доби статус на почесен патријарх.
Но поминаа неколку месеци, и Филарет објави: томосот од „Грците“ е неправилен, а вистинската украинска црква допрва треба да се изгради. И тоа лично од него — со статус на полноправен патријарх Киевски.
Соговорници на Би-Би-Си во црковните кругови велеа дека, ако ваква ситуација се случеше неколку децении порано, не е сигурно како ќе завршеше: енергијата и апаратското искуство на Филарет навистина беа значителни. Сепак, набргу се покажа дека неговите идеи повеќе не ги инспирираат патриотски настроените верници. Околу Филарет остана само мал дел од неговите приврзаници, а неговото служење во Владимирскиот собор во центарот на Киев изгледаше како почит кон богатата биографија на една од најконтроверзните фигури на светското православие во последните децении.
Првата црква: РПЦ
Михаил Денисенко е роден во 1929 година во селото Благодатное во Донецката област, во семејство на рудар. Подоцна се сеќаваше дека советското училиште оставило врз него „печат на неверие“, а кон Бога дошол по загинувањето на татко му на фронтот кај Запорожје.
„Кога татко ми загина на фронтот, кај мене се појави прашањето: дали постои или не постои? Ако го нема, како што ме учеа во училиштето, тогаш кого го сакам? Празно место? А може ли да се сака празно место? Не. Затоа дојдов до заклучок: ако сакам, а силна љубов кон татко ми постои во мене, тогаш тој мора да живее. А ако живее, значи има вечен живот. А ако има вечен живот, значи има Бог. Тогаш го избрав патот на служење на Бога и на Црквата и не погрешив“, раскажал тој во интервју за агенцијата „Украински новости“ во 2020 година.
Во друго интервју кажал дека никогаш не се вљубил, а фудбал последен пат играл на околу осум години.
Во 1946 година Денисенко се запишал во Одеската духовна семинарија, а по нејзиното завршување — во Московската духовна академија. Таму во 1950 година примил монашки постриг со името Филарет.
Времињата биле сталинистички: секој свештеник, како што подоцна се сеќаваше Филарет, можел без објаснување да биде уапсен и испратен во затвор. Затоа решил да стане монах, за семејството да не го „врзува“.
Годините на студии во Москва ги нарекувал најдобар период од својот живот.
„Ни беше забрането да излегуваме надвор од манастирот, јас три години не излегов“, велел тој.
По неколку години предавање во Русија, Филарет се вратил во Киев, каде станал управител на работите на Украинскиот егзархат на РПЦ и настојател на еден од најголемите храмови во украинската престолнина — Владимирскиот катедрален собор.
Потоа кариерата на Филарет во хиерархијата на Руската православна црква почнала нагло да напредува.
Во 1962 година бил назначен за епископ Виенски и Австриски, по две години станал ректор на Московската духовна академија и семинарија. Во март 1966 година, 37-годишниот Филарет застанал на чело на Киевската катедра со титула егзарх на Украина, архиепископ Киевски и Галициски и постојан член на Светиот синод на РПЦ. Во 1968 година патријархот Алексиј I го воздигнал во чин митрополит.
Во следните две децении влијанието на Филарет во РПЦ постојано се зголемувало.
Тој предводел делегации на Црквата на меѓународни конференции, а во 1979 година со указ на Президиумот на Врховниот совет на СССР за патриотска дејност во заштита на мирот бил награден со Орденот „Пријателство на народите“. Украинските црковни историчари пишуваат дека неговата надворешноцрковна дејност од тој период била органско продолжение на надворешната политика на Советскиот Сојуз и се совпаѓала со „партиската линија“.
Филарет е еден од ретките црковни јерарси кои отворено признале соработка со КГБ. Сепак, ако му се верува нему, тоа било исклучиво за зачувување на Црквата во Украина.
„Во советско време немаше ниту еден свештеник кој немал контакти со органите на државната безбедност“, раскажувал Филарет во интервју за „Газета по-украински“.
Според него, првиот контакт со КГБ го имал на 23-годишна возраст: двајца офицери барале од него да известува за слушнатото на исповедите, заканувајќи се со пиштол. Филарет тврди дека одбил, но сепак против него било отворено агентурно досие, каде фигурирал како „агент Антонов“.
„Но јас никогаш не пријавував на моите браќа. За тоа морав да жртвувам слобода: како епископ требаше сам да ги назначувам свештениците на парохии, но мораше да се согласувам со оние што ми ги наметнуваа“, велел Филарет.
Како и да е, велат неговите поддржувачи, за време на неговото раководење со Киевската катедра во главниот град на Украинската СССР не бил затворен ниту еден храм. Исто така се раскажувало дека тој ја продал својата станбена сопственост во центарот на Киев, а со парите нарачал сребрени кивоти за моштите на великомаченицата Варвара и великомаченикот Макариј, кои се чувале во Владимирскиот собор.
До крајот на 80-тите — и поради своите способности како црковен администратор, и поради симболичкото значење на Киев за РПЦ — Филарет станал еден од највлијателните јерарси, практично втор човек на Руската црква.
Во 1990 година, по смртта на московскиот патријарх Пимен, Филарет бил избран за местобљустител на патријаршискиот престол. Неофицијално го сметале за главен кандидат за поглавар на РПЦ.
Независност или раскол?
Но за патријарх на соборот на РПЦ во октомври 1990 година бил избран Алексиј II.
Самиот Филарет подоцна тврдеше дека резултатите од тие избори биле однапред решени, а победникот добил претходен благослов од Политбирото на ЦК на КПСС и КГБ.
„Интернационализмот е интернационализам, но патријарх на Русија може да стане само Русин, а не граѓанин на која било тогашна република на СССР“, подоцна ја наведувал како причина за својот пораз.
Неговите опоненти, напротив, тврдеа дека Филарет се обидел да ги искористи своите врски во московските кругови за да стане патријарх.
Слаба утеха било тоа што истиот собор го избрал за поглавар на полуавтономната Украинска православна црква, создадена врз основа на Украинскиот егзархат на РПЦ.
Во август 1991 година Украина прогласи независност. Во ноември истата година Филарет свикал собор на УПЦ и преку него упатил барање до Алексиј II за доделување целосна самостојност — автокефалија.
Што го поттикнало Филарет, кој дотогаш бил противник на независноста на украинското православие, на овој чекор?
Неговите критичари тврдат дека причината била стремежот кон неограничена власт. Бидејќи не успеал да стане московски патријарх, решил да создаде црква за себе. Освен тоа, тогашното украинско раководство — особено Леонид Кравчук — го поддржувало во намерата за целосно одвојување од Москва.
Самиот Филарет тврдеше дека до одреден момент навистина бил против одвојување, но сметал дека независна црква е возможна само во независна држава. Затоа, со стекнувањето на независноста на Украина, ја променил својата позиција.
Како и да е, според Филарет, РПЦ почнала да врши притисок врз украинските архиереи да се повлечат од барањето за автокефалија. Во декември 1991 година во списанието „Огонјок“ била објавена обемна статија со обвинувања против него за лошо управување, финансиски злоупотреби и неморален живот.
Во април 1992 година архиерејскиот собор на РПЦ го разгледал случајот.
Филарет подоцна го нарекол тоа заседание своја лична Голгота и тврдеше дека наместо барањето за автокефалија, се разгледувале неговите лични квалитети.
На крајот, од него било побарано да поднесе оставка „за спас на Црквата во Украина“. Тој ветил дека во Киев ќе го постави тоа прашање, но по враќањето изјавил дека бил под притисок и дека нема намера да се повлече.
Во мај 1992 година, епископите на УПЦ на собор во Харков му изгласале недоверба и избрале нов поглавар — митрополитот Владимир (Сабодан).
Така се формирала структурата позната како Украинска православна црква на Московската патријаршија.
Филарет го прогласил Харковскиот собор за нелегитимен и за кратко време неговите поддржувачи ја создале Украинската православна црква Киевски патријархат, која тој ја предводел од 1995 година.
Во 1997 година РПЦ го анатемисала Филарет, но тој никогаш не ја признал таа одлука, тврдејќи дека е политички мотивирана.
Втората црква: Киевски патријархат
Во следните години ситуацијата во украинското православие се стабилизирала.
Московската патријаршија ги нарекувала „филаретовците“ расколници, додека Киевскиот патријархат возвраќал со обвинувања за врски со Кремљ, истовремено градејќи ја својата структура и позиционирајќи се како вистинска украинска црква.
Дури и неговите противници признаваа дека Филарет бил силен и авторитарен администратор, искусен дипломат и харизматичен говорник, а успехот на Киевскиот патријархат во голема мера се должел на неговата личност.
Тој успеал да најде заеднички јазик со сите претседатели на независна Украина — од Леонид Кравчук до Виктор Јанукович.
Во септември 2013 година Филарет, заедно со митрополитот Владимир, потпишал изјава со поддршка за европската интеграција на Украина и повик до Русија да го почитува изборот на соседната држава.
Потоа следувале настаните со одбивањето на Виктор Јанукович да го потпише договорот со ЕУ, протестите на Мајдан и првиот насилен судир на демонстрантите во центарот на Киев.
Мајдан и Донбас
Евромајдан стана критична точка во развојот на двете најголеми гранки на украинското православие.
Додека црквата на Московската патријаршија избегнуваше недвосмислени оценки за случувањата во центарот на Киев, ограничувајќи се на апстрактни повици за граѓански мир и решавање на конфликтот со ненасилни методи, Киевскиот патријархат безусловно ги поддржа активистите на Евромајдан.
Михајловскиот манастир на УПЦ КП во центарот на Киев ги отвори своите врати за претепаните активисти во ноќта на насилното растерување на Мајданот и на својата територија организираше полска болница.
Ѕвоната на Михајловскиот собор, кои ги повикуваа киевјаните кон центарот на градот во ноќите на најжестоките судири, станаа еден од симболите на протестот.
„Ако власта постапува неправедно, црквата не може да застане на нејзина страна“, изјави Филарет кон крајот на јануари 2014 година, откако на Мајдан се појавија првите загинати.
Исто толку јасна позиција Киевскиот патријархат зазеде и по анексијата на Крим и почетокот на борбените дејства на истокот на Украина. Црквата уште од пролетта 2014 година им помагаше на украинските војници не само со молитва, туку и финансиски.
Критиката на Филарет кон руското раководство со почетокот на украинската криза стана особено остра.
„Не сум пророк, но тоа што го направи Путин кон Украина ќе донесе голема несреќа за рускиот народ, исто како што донесе Хитлер за германскиот народ, затоа што дејствуваат исто, и едниот и другиот се агресори“, изјави поглаварот на УПЦ КП во март 2014 година.
Третата црква: ПЦУ
Уште од средината на 90-тите Филарет се обидуваше да обезбеди признавање на својата црква од страна на светското православие.
По анатемата што му ја изрече Руската црква, тој поднесе жалба до Константинополската (Вселенска) патријаршија, сметајќи ја за највисока апелациска инстанца во православието. Но годините минуваа, а одговор од Константинопол немаше.
Во тие околности, на крајот на 2017 година, во медиумите протече писмо на Филарет до јерарсите на Руската црква со повик за меѓусебно простување.
Првичните реакции во украинските и руските медиуми беа потценувачки: се тврдеше дека Филарет се кае за расколот. Патријархот одржа специјална прес-конференција и ги обвини московските „колеги“ за провокација, истакнувајќи дека писмото не било наменето за објавување.
Во секој случај, тој обид за подобрување на односите со Москва не успеа.
Но никој не знаеше дека во исто време меѓу Киев и Константинопол се водел интензивен задкулисен дијалог за доделување томос за автокефалност на украинската црква.
Политичкиот момент беше идеален: по игнорирањето на Сеправославниот собор на Крит во 2016 година од страна на Руската црква — проект од животно значење за Вселенскиот патријарх Вартоломеј — односите меѓу РПЦ и Константинопол се влошија. Во Киев на власт дојде Петро Порошенко, кој добивањето автокефалија го прогласи за приоритет.
Во април 2018 година преговорите меѓу Киев и Константинопол во основа беа завршени, и Вселенската патријаршија ја започна процедурата.
Во рамките на таа постапка, во октомври истата година, Константинополскиот синод ја укина анатемата врз Филарет, додавајќи дека во црковно единство се враќаат и сите негови следбеници.
РПЦ го нарече тоа легализација на расколот. Неколку дена подоцна Руската црква ги прекина односите со Константинопол, кои до денес не се обновени.
Во Киев, пак, Филарет се сметаше за најверојатен поглавар на идната автокефална црква. Но подоцна стана познато дека Константинопол поставил неформален, но цврст услов — тој да не се кандидира.
Причините за тоа остануваат нејасни.
Како и да е, Филарет се согласи. Но на основачкиот собор на ПЦУ во декември 2018 година инсистираше поглавар да стане неговиот поранешен личен секретар, тогаш 39-годишниот митрополит Епифаниј (Думенко).
Филарет тврдеше дека постоел договор: тој како „почесен патријарх“ ќе управува со внатрешниот живот на црквата, додека Епифаниј ќе ја претставува надворешно. Гарант, според него, бил Петро Порошенко.
Само по такво усно ветување, Филарет се согласил да ја потпише одлуката за ликвидација на Киевскиот патријархат.
Нова црква — стара црква
Проблемите започнаа веднаш.
Филарет инсистираше уставот на ПЦУ да се измени и црквата да функционира според моделот на Киевскиот патријархат, барајќи клучна улога во управувањето.
Епифаниј, со поддршка од Константинопол, одби.
Тензиите ескалираа: според извори, конфликтот избувнал и околу прашањето за спомнување на московскиот патријарх на богослужби.
Во февруари 2019 година првиот синод на ПЦУ помина во напната атмосфера.
Со текот на времето, мнозинството епископи застана зад Епифаниј.
Филарет, пак, во интервјуа тврдеше дека томосот дава ограничена независност и дека Киевскиот патријархат всушност не е укинат.
Во јуни 2019 година тој одржа собор на УПЦ КП, ја поништи одлуката за ликвидација и повторно се прогласи за патријарх.
„Кој од кого се одвои? Ние постоиме од 1992, тие од 2018“, изјави тој.
„Бог дава сили“
Филарет бил уверен дека епископите ќе му се вратат. Започнал повторно да хиротонисува епископи и да ја гради структурата.
Сепак, обидите да преземе храмови не успеаја. Центарот на неговото влијание остана Владимирскиот собор.
ПЦУ избра умерен пристап: санкционираше некои негови поддржувачи, а него постепено го изолираше. Филарет возвраќаше дека тие одлуки не важат за него.
Во ПЦУ се појавија и оценки дека неговото однесување е поврзано со возраста.
„Имам 90 години, а работам како да имам 40. Бог дава сили“, одговараше тој.
Во 2020 година ја поврзуваше пандемијата со „гревовноста“, а подоцна тврдеше дека вирусот има човечко потекло. По почетокот на целосната војна со Русија, ја намали критиката кон ПЦУ и почна да го охрабрува украинскиот народ.
„Сигурни сме дека Украина ќе победи, затоа што Бог е со вистината“, изјави во 2022 година.
На почетокот на инвазијата одбил да го напушти Киев. За време на војната редовно служел во Владимирскиот собор, примал делегации и давал јавни изјави.
Од 1960-тите па до крајот на животот работел на преводи на богослужбени книги на украински јазик.
Во последните месеци се појавија знаци на приближување со ПЦУ и митрополитот Епифаниј. На 5 ноември 2025 година го посетил во Михајловскиот собор, во пријателска атмосфера. Иако без формални последици, тензиите значително се намалиле.
На 9 март 2026 година беше објавено дека Филарет е хоспитализиран поради влошување на хронични болести. Во духовниот тестамент од октомври 2025 година побарал опелото и погребот да се одржат во Владимирскиот собор во Киев.
/BBC
