Пишува: Рената Трифонова (Hristianstvo.bg)
(скратена верзија)
Дел 1. Инструментализацијата на религијата како предизвик за безбедноста на Литванија и Европа
1.1. Инструментализацијата на религијата и хибридните закани за демократските општества
Со векови религијата служела како една од најмоќните морални сили на човештвото, обликувајќи ги претставите за доброто и злото, заштитувајќи го достоинството на човечкиот живот и повикувајќи на милосрдие. Истовремено, поради својот висок авторитет и влијанието врз човечката совест, религијата отсекогаш била привлечен инструмент за тоталитарните политички сили што се стремат кон власт, освојувачки војни и потчинување на народите.
Кога една религиозна институција ќе влезе во сојуз со тоталитарна или авторитарна влада, доаѓа до длабока деформација на верата и нејзина инструментализација:
Сакрализација на насилството: Јазикот на молитвата и духовните симболи се заменуваат со воена идеологија, освојувачката војна се прогласува за „света“, а личната морална одговорност за воените злосторства се симнува од поединецот.
Глобалното искуство на тоталитарното угнетување и екстремизмот: Во XX и XXI век овој механизам добива особена сила. Од една страна, радикалните фундаменталистички исламистички групи систематски ги искривуваат религиозните текстови за да ги оправдаат теророт, етничкото чистење и масовните убиства. Од друга страна, тоталитарните и авторитарните режими или намерно ги уништуваат независните религиозни заедници како „неконтролирани конкуренти“ или целосно го монополизираат религиозниот живот за да одржуваат строга контрола врз општеството.
Хибридни предизвици за демократска Европа: Во современиот свет инструментализацијата на верата далеку ги надминува рамките на чисто богословските или внатрешноцрковните дискусии. За земјите од Европската Унија, користењето на религиозните институции од страна на авторитарните режими претставува елемент на хибридната војна и инструмент на меката моќ. Под маската на „религиозна слобода“, добротворност и заштита на „традиционалните вредности“ се создаваат скриени канали за дезинформации и пропаганда, разузнавачки мрежи и структури за политичко влијание, наменети за поткопување на стабилноста на демократските институции.
1.2. Руската православна црква како институционална компонента на воената машинерија на Кремљ
Во контекст на руската агресија против Украина и хибридниот притисок врз Европа, Руската православна црква (РПЦ), под раководство на московскиот патријарх Кирил (Гундјаев), се претвори во главен идеолошки гласноговорник и институционализиран проводник на тоталитарната воена доктрина на Кремљ. Нејзината идеолошка основа е квазирелигиозната и неоимперијална доктрина за „рускиот свет“, која раководството на РПЦ и со него поврзаниот Светски руски народен собор (СРНС) ја развиваат со децении како замена за комунистичката идеологија и како богословско и идеолошко оправдување за агресивната војна и експанзијата на Русија на поранешните територии на СССР и Руската Империја.
Меѓу 2005 и 2007 година, под покровителство на Светскиот руски народен собор и со личното учество и поддршка на Кирил Гундјаев, тогашен митрополит калининградски, а денес московски патријарх, била разработена програмата „Руска доктрина“. Таа ја образложува потребата од обновување на Руската Федерација како империја, освојување на Украина и истакнување територијални претензии кон балтичките држави. Меѓу клучните цели на доктрината е користењето на странските парохии и структури на Руската православна црква за создавање разгранета мрежа на „мирјански фронтови“ („православни мирјански фронтови“), наменети за мобилизирање на верниците и свештенството на Руската православна црква во странство и нивно интегрирање во политичките и административните процеси на европските држави во интерес на Кремљ, со цел да се олеснат последователната окупација и анексијата на поранешните советски и руски империјални територии од страна на современата Руска Федерација.
Официјално прогласување на „Света војна“: На XXV Светски руски народен собор во март 2024 година, со директно учество на московскиот патријарх Кирил Гундјаев и членови на Светиот синод на Руската православна црква, бил усвоен политички документ со кој воената инвазија врз Украина официјално била прогласена за „Света војна“. Документот отворено го негира правото на украинскиот и белорускиот народ на сопствена државност и ја прогласува целосната потчинетост на Украина за цел.
Богословско оправдување на злосторствата и благословување на оружјето: Раководството на Руската православна црква активно учествува во воено-идеолошката подготовка. Тоа официјално проповеда дека смртта во војната против Украина „ги измива сите гревови“, благословува оружје за масовно уништување, вклучително и нуклеарниот арсенал, и вовело милитаристичка „Молитва за Света Русија“, во која се упатува молитва за победата на руската армија. Според текстот, молитвата е задолжителна за читање во сите цркви на Руската православна црква.
Директно учество во воени дејства и паравоени структури: Повеќе од 2.500 свештеници на Руската православна црква учествуваат во поддршката на руската агресија во Украина. Руските православни парохии собираат средства за беспилотни летала, термовизиски камери и опрема за електронско војување наменета за фронтот, додека руски паравоени формации се распоредуваат во цркви.
Разузнавачка и тајна дејност: Според податоците објавени од Службата за безбедност на Украина (СБУ) во ноември 2025 година, од почетокот на целосната руска инвазија врз Украина биле покренати над 200 кривични постапки против претставници на Украинската православна црква на Московската патријаршија (УПЦ МП), која одржува црковни, канонски и административни врски со Москва. Овие 208 случаи вклучуваат 27 високи свештеници. Според СБУ, некои од разоткриените свештеници извршувале задачи за руските разузнавачки служби, користејќи ги религиозните заедници за регрутирање агенти, оправдување на руската агресија и ширење повици за анексија на Украина.
Одделни свештеници учествувале во собирањето координати и коригирањето на руските напади. Поконкретно, во 2026 година СБУ уапсила свештеник од Одеската епархија на Украинската православна црква на Московската патријаршија, осомничен дека ги насочувал двете ракети „Искандер-М“ кон Одеса. Претходно, судовите осудувале свештеници за предавање координати на украински позиции на руската страна и за коригирање на непријателскиот оган.
Уништување на свети места и потиснување на совеста: Од почетокот на целосната инвазија, руските гранатирања во Украина уништиле или оштетиле повеќе од 700 религиозни објекти што им припаѓаат на различни вероисповеди. На окупираните територии, свештеници на Православната црква на Украина, Украинската гркокатоличка црква, протестантските заедници и другите религиозни деноминации се киднапирани, мачени и убивани. Во меѓувреме, во самата Русија, свештениците што се противат на војната и повикуваат на мир се подложени на репресии, лишување од свештенички чин или затвор.
Конфесионална коалиција: Кремљ интегрирал и други структури под своја контрола во системот за поддршка на војната – од руски протестантски сојузи (РосхВЕ) до чеченски муслимански активисти, кои руската инвазија врз Украина ја определуваат како „џихад“.
1.3. Европската безбедност и надворешната мрежа на Руската православна црква
Анализата на надворешната дејност на Московската патријаршија покажува дека таа одамна ги надминала рамките на чисто религиозното служење и се претворила во широка транснационална мрежа што дејствува во контекст на хибридната војна против Европа. Во земјите од Европската Унија функционираат приближно 700 парохиски и културни структури поврзани со Руската православна црква. Ако се земат предвид руските културни центри, неделните училишта, добротворните фондации и другите институции што често функционираат во рамките на овие структури, вкупниот број организации поврзани со Руската православна црква во земјите од Европската Унија надминува 1.000. Нивниот вкупен годишен буџет изнесува 60–95 милиони долари. Овие структури систематски се финансираат како преку руски државни корпорации, така и преку капитал поврзан со санкционирани олигарси, служејќи како финансиски и логистички инструмент на влијанието на Кремљ во Европа.
Денес хибридното присуство на Руската православна црква во земјите од Европската Унија се заснова на два главни вектора на закана: политичко-идеолошки и воено-разузнавачки.
1.3.1. Политички и идеолошки вектор и „мека моќ“
Балтичките држави како приоритетна цел на Кремљ: Геополитичката стратегија на Москва продолжува да ги разгледува балтичките држави – Литванија, Латвија и Естонија – како дел од „постсоветската зона на влијание“ и ги определува како приоритет за руската експанзија. Преку мрежата на Руската православна црква, Кремљ се обидува да формира контролирани проруско ориентирани заедници, да ја ограничи европската интеграција и евроатлантските стремежи на регионот и да го отвори патот за евентуална агресија.
Псевдорелигиозна реторика против демократијата: Користејќи ги паролите за „заштита на традиционалните вредности“, Руската православна црква ја употребува религиозната реторика како инструмент на руската империјална пропаганда. Таа поттикнува непријателство кон демократските институции, Европската Унија и НАТО, шири наративи на Кремљ и намерно придонесува за поделбите во европските општества и за дискредитирање на основните принципи на слободата на совеста.
Арсенал од инструменти за влијание: За да ги постигне своите политички цели, Руската православна црква развила сеопфатен сет инструменти: странски парохии, манастири и мисии; руските културни центри и добротворни фондации поврзани со нив; воспоставување контрола врз православните дијаспори и внатрешно раселените лица; „културна дипломатија“ и неделни училишта; користење контролирани медиуми; создавање сојузи со крајнодесничарски и ултраконзервативни политички кругови во Европа.
Мешање во изборните процеси: Пример за директна политичка дестабилизација се изборите во Молдавија во 2025 година, за време на кои Кремљ активно ја користел црковната мрежа и свештенството на Руската православна црква поврзано со неа како директен инструмент за изборна мобилизација, проруска агитација, контрола врз нетранспарентните финансиски текови и дискредитирање на политиката на земјата за европска интеграција. Слични техники за политичко разделување и поддршка на проруските сили се применуваат и во други источноевропски и балкански држави.
1.3.2. Воено-разузнавачки вектор и безбедност
Географската поставеност на објектите на Руската православна црква во Европа, според анализата, открива јасен воено-стратешки модел. Според истражувањата што користат разузнавање од отворени извори (OSINT), парохиите и комплексите на Руската православна црква во најмалку 11 европски држави често се градат во близина на чувствителни објекти на НАТО, резервни аеродроми, радарски станици, владини области и стратешки транспортни јазли.
Шведска (Вестерос): Црква на Руската православна црква била изградена во вредност од 2,5 милиони евра, со финансирање од фондација поврзана со „Росатом“, на само 300 метри од резервен аеродром на НАТО и на 5 километри од нуклеарна електрана на Westinghouse. Шведската служба за безбедност SÄPO изречно го определила објектот како место за разузнавачки и хибридни операции, а ректорот на црквата добил официјално државно одликување од руската Служба за надворешно разузнавање (СВР).
Естонија (Нарва и воени полигони): Естонските разузнавачки служби документирале директни логистички, воени и оперативни активности на Руската православна црква во поддршка на агресорот. Игуманија на манастир во Нарва собирала средства за руската армија и лично доставувала логистичка помош на фронтот. Освен тоа, бил разоткриен руски православен свештеник, кој претходно работел во одделот за соработка со руските вооружени сили при Московската патријаршија, додека тајно фотографирал и снимал со видео еден од воените полигони во Естонија.
Чешка (Карлови Вари): Црква на Руската православна црква во Карлови Вари била користена од оперативци на руското воено разузнавање (ГРУ) како засолниште за тајни средби, координирање агенти и предавање оперативни инструкции.
Финска: Подолг период руската православна заедница дејствувала во непосредна близина на критична финска поморска инфраструктура. Во 2022 година, откако владата извршила процена на безбедносниот ризик, дејноста на соодветната структура била официјално прекината, а објектот бил затворен.
Норвешка (Вардo): Обидот на Руската православна црква да изгради параклис во близина на стратешкиот радарски комплекс на НАТО во Вардø бил запрен од норвешката влада поради заканата од електронско и визуелно разузнавање.
Бугарија (Софија): Во Софија, двајца претставници на свештенството на Руската православна црква биле официјално протерани од земјата поради докажана шпионска дејност во корист на руските разузнавачки служби.
Франција, Италија и други земји-членки на Европската Унија: Во Париз и Стразбур, во Франција, во Рим, во Италија, како и во други големи градови на земјите-членки на Европската Унија, во нивните централни делови биле изградени храмовни комплекси на Руската православна црква на земјиште купено од руските амбасади. Во овие комплекси се сместени руски религиозни и културни центри, училишта, фондации и други институции, како и дипломатски мисии на Руската Федерација.
1.3.3. Процена на разузнавачките служби: заклучоци на Литванската служба за државна безбедност (VSD)
Овие закани се од критично значење за безбедноста на целиот европски континент, вклучително и за Република Литванија, а особено за балтичките држави. На 5 март 2026 година, Департаментот за државна безбедност на Литванија (ДДБ) во својот извештај за процена на заканите за националната безбедност истакнал дека, и покрај јавните изјави на раководството на Вилнуско-литванската епархија на Руската православна црква со кои се осудува војната и се изразува стремеж за независност, таа продолжува да биде обична епархија на Руската православна црква, потчинета на Московската патријаршија. Во сегашните околности, оваа состојба на директна потчинетост на Москва се смета за закана за националната безбедност на земјата.
Литванското разузнавање дошло до заклучок дека јавните барања на епархијата за добивање статус на „делумно самоуправување“ претставуваат тактичка мимикрија, наменета да го оттргне вниманието на јавноста од критиките и да ја прикрие нејзината зависност од Московската патријаршија и Кремљ. Во меѓувреме, поглаварот на Руската православна црква, московскиот патријарх Кирил Гундјаев, ја задржува целосната административна контрола врз Вилнуско-литванската епархија, што ѝ овозможува на Москва да продолжи да ги користи црковните структури во Литванија како канал за ширење на идеологијата на „рускиот свет“ и за поттикнување проруско влијание.
Дел 2. Libertas Fidei: мисија и цели
2.1. Предуслови за основањето на Центарот и актуелниот контекст
Целосната руска инвазија врз Украина на 24 февруари 2022 година претставува пресвртница за целиот европски безбедносен систем, откривајќи ја длабочината на хибридните закани со кои се соочуваат демократските држави. Една од најмалку заштитените, но и најчувствителни области на хибриден притисок се покажа духовната сфера, во која религиозните институции систематски биле трансформирани од авторитарниот руски режим во инструменти за геополитичко влијание и пропаганда.
Овие трансформации особено јасно се забележуваат во балтичкиот регион. Во Литванија, одговорот на руската освојувачка војна се изразува преку стремежот на православните верници и свештеници со антивоен став да се дистанцираат од милитаристичката идеологија на Московската патријаршија и од соучеството во криминалните активности на раководството на Руската православна црква, кое на секој можен начин ја поддржува, поттикнува и благословува руската воена агресија. Појавата на канонска алтернатива – Егзархијата на Вселенската патријаршија во Литванија – се претвори во важен чекор кон обновување на духовната правда.
Истовремено, овој процес откри длабока институционална нерамнотежа: новосоздадените заедници се најдоа во нерамноправна положба поради недостигот од инфраструктура и ресурси, додека структурите на Руската православна црква задржуваат значителни материјални ресурси, финансиски можности и канонска потчинетост на Московската патријаршија, која се поврзува со Кремљ.
Во овие услови, литванското и европското општество во целина се соочуваат со сериозен недостиг од професионални анализи, информациска хигиена и систематски знаења за начините на кои религиозните структури се користат за ширење на идеологијата на „рускиот свет“, антидемократска пропаганда, собирање разузнавачки информации и прикривање на активностите на руските специјални служби.
Како одговор на овој предизвик, во Вилнус е основан Меѓународниот центар за истражување на религиозната слобода Libertas Fidei. Центарот е создаден како независна меѓународна платформа со седиште во Вилнус, која обединува академски истражувања, правна анализа, застапување за човековите права и информативни активности.
Мисијата на Меѓународниот центар за истражување на религиозната слобода (Libertas Fidei) е да поттикнува разбирање во европските општества за заканите што се појавуваат на пресекот меѓу религијата, политиката и безбедноста. Центарот го истражува користењето на верата како инструмент за пропаганда, притисок и оправдување на војната, а истовремено ги штити религиозната слобода, човековите права и демократските институции.
Главни области на дејствување на Центарот:
Развивање европска експертска платформа: Обединување на напорите на водечки научници, активисти за човекови права, аналитичари, новинари и теолози од целиот свет за систематско следење, документирање и известување за новонастанатите закани за религијата и слободата на совеста.
Аналитичка и информативна работа: Обезбедување експертска, правна, информативна и советодавна поддршка. Давање на јавноста професионална и објективна анализа, како и помош во разграничувањето на духовниот живот од инструментализацијата на религијата за политички цели.
Активности во областа на човековите права: Поддршка на свештеници и религиозни дејци со антивоен став во Руската Федерација и Белорусија, независно од нивната конфесионална и религиозна припадност, кои се противат на руската војна против Украина, како и на инструментализацијата на религијата и нејзиното користење за политички и воени цели.
Образовни и меѓународни активности: Организирање меѓународни конференции, тркалезни маси и јавни настани; подготовка и објавување научни истражувања, аналитички материјали и практични препораки; презентирање на резултатите од работата на Центарот пред европските институции, експертската заедница и јавноста.
Нашиот фундаментален став: Центарот „Либертас Фидеи“ во принцип не учествува во конфесионални борби, не се противи на религијата или на одделни вероисповеди како такви и не ја ограничува слободата на совеста. Напротив, длабоко сме убедени дека вистинската вера е простор на лична слобода, морал и човечко достоинство. Нашата работа е насочена кон заштита на религиозната слобода не од Црквата или верниците, туку од инструментализацијата на верата – од нејзиното потчинување на тоталитарните режими, од заменувањето на духовните вредности со империјална идеологија и од претворањето на религиозните институции во оружје на пропагандата, агресијата и поделбите меѓу европските народи.
