Средби со патријархот Даниил и митрополитот Николај, благослови, црковни свечености и национални комеморации ја ставаат Илијана Јотова во близина на највлијателните духовни центри во Бугарија. Формално, Бугарската православна црква не застана зад ниту еден претседателски кандидат. Но, прашањето е дали нејзиното институционално внимание кон актуелната претседателка ѝ дава предност што не ја добиваат нејзините противкандидати.
Претседателските избори во Бугарија, закажани за 25 октомври, отвораат и едно прашање што ги надминува вообичаените политички пресметки: каква улога игра Бугарската православна црква во обликувањето на јавниот авторитет на кандидатите? Во центарот на оваа дилема е Илијана Јотова, која во изборната кампања влегува со институционалното искуство на претседателката на државата, но и со видливо присуство на настани што ја поврзуваат со православната традиција и со црковното раководство.
Дали станува збор за вообичаена соработка меѓу државата и Црквата или за политичка предност што се создава преку црковните институции? Досега објавените настани не докажуваат постоење на формален договор за поддршка на Јотова. Но, тие отвораат легитимно прашање за границата меѓу духовното гостопримство, институционалниот протокол и политичката корист.
Еден од најзначајните настани се случи на 12 февруари годинава, кога Јотова беше примена од бугарскиот патријарх Даниил и митрополитите од Светиот синод. Средбата не беше иницирана од претседателката, туку се одржа на покана на самиот Синод.
Во официјалното соопштение, патријархот Даниил ја истакна довербата што ја уживала претседателската институција во изминатите два мандата и ѝ посака на Јотова да продолжи да ја исполнува основната мисија на шефот на државата – обединувањето на нацијата. На средбата таа побара и благослов за претстојниот Меѓународен форум за кирилицата, настан што претходно се одржувал со поддршка и учество на Светиот синод.
Се разбира, средбата се одржа во февруари, пред почетокот на официјалната изборна кампања. Затоа не може автоматски да се третира како предизборна активност. Но, таа е дел од поширокиот контекст во кој Јотова ја гради својата јавна позиција преку врските со православната Црква.
Втор значаен момент е средбата на 10 октомври со пловдивскиот митрополит Николај, во самиот тек на кампањата. Јотова беше придружувана од кандидатот за потпретседател Кирил В’лчев. Митрополитот им подари Библија и икони на Исус Христос и на Пресвета Богородица, посакувајќи им Божја помош и посветеност во службата за доброто на народот. Јотова, од своја страна, изрази почит кон Бугарската православна црква и подготвеност да го помага нејзиното дело. На средбата присуствуваа и поранешниот премиер Сергеј Станишев и други претставници.
Средбата има поинаква тежина од февруарската. Таа се случува во предизборен период, со кандидатска двојка, во просторот на митрополијата и со јасно препознатливи верски симболи. Не е објавена експлицитна поддршка за кандидатурата, но политичкиот ефект од ваквото присуство не мора да зависи од директен повик за гласање.
Во православна средина, благословот од влијателен митрополит има симболична тежина. Тој не е исто што и изборна препорака, но може да придонесе за претставување на кандидатот како личност блиска до Црквата, традицијата и националните вредности.
Цар Самуил: историјата како политички капитал
Особено значаен е случајот со посмртните останки на цар Самуил. На 3 октомври, Јотова учествуваше во државната церемонија во Софија, по враќањето на останките од Грција. Потоа се приклучи на поворката до храмот „Света Софија“, каде што останките беа положени во посебен саркофаг.
Во своето обраќање, Јотова го претстави враќањето на останките како пример дека Бугарија успева кога е обединета, поврзувајќи го настанот со националната историја и со долгогодишните напори на политичари, научници и јавни личности. Во официјалната објава беше пренесена и нејзината порака дека Скопје треба внимателно да ја прочита европската политика на проширување.
Овој настан има посебно значење за односот меѓу историјата, Црквата и политиката. Цар Самуил е историска личност чие наследство е предмет на различни национални толкувања во Бугарија и Македонија. Церемонијата затоа не беше само комеморација, туку и настан со силен национален и дипломатски набој.
Јотова на него се појави како претседателка што го претставува државниот континуитет, националното единство и враќањето на историското наследство. Во предизборен период, ваквата слика може да биде политички корисна, дури и кога настанот не е организиран како дел од кампањата.
Велики Преслав и православната симболика на кампањата
Јотова и нејзиниот кандидат за потпретседател ја започнаа официјалната кампања на 27 септември во историскиот Велики Преслав, кај симболично значајната Златна црква. Изборот на локацијата ја поставува кампањата во контекст на средновековната бугарска државност и христијанското наследство.
Ова не е исто што и поддршка од Светиот синод. Станува збор за избор на кандидатите и нивниот штаб. Но, во политичката комуникација, локацијата на почетокот на кампањата е дел од пораката. Кога кандидатот ја започнува трката за претседателската функција во простор што ја симболизира христијанската и државната историја на земјата, тој се обидува да се поврзе со поширок идентитет од партиската припадност.
На 17 септември, Јотова го посети и храмот на бугарската православна црковна општина во Ешо, во близина на Стразбур, каде што ја пречека западно- и средноевропскиот митрополит Антониј. Таа се поклони и пред моштите на света Софија, света Вера, света Надеж и света Љубов, кои се чуваат во локалниот римокатолички храм.
И овој настан се случи пред официјалниот почеток на кампањата, но е дел од нејзиното пошироко јавно присуство во религиозни и национални контексти. Тоа создава континуитет: Јотова не се појавува пред верските заедници само во последните денови пред изборите, туку настапува како државен претставник со видливи контакти со црковните структури.
Даниил и руската црковна ориентација: идеолошки допирни точки
За да се разбере зошто овие средби се политички значајни, треба да се земе предвид и јавниот профил на патријархот Даниил.
Во бугарскиот јавен простор, Даниил често е поврзуван со позиции блиски до Московската патријаршија, особено во однос на украинското црковно прашање и во толкувањето на односите меѓу црквата во Украина и Москва. Во 2026 година, бугарски медиуми и црковни коментатори повторно ги анализираа неговите ставови за војната во Украина, Русија и религијата во училиштата. Во јули, беше објавено и дека Даниил и други бугарски архиереи испратиле писма во поддршка на Украинската православна црква поврзана со Москва во правен спор во Украина. Даниил играше клучна улога во одлуката на Бугарија да ги блокира санкциите на ЕУ против рускиот патријарх Кирил.
Јотова претходно изјави дека со Румен Радев имала заеднички цели и дека се надева тие да продолжат да ги остваруваат, иако во различни улоги. Радев, со кого Јотова со години ја делеше претседателската институција, е дел од истиот политички простор во кој ставовите за Русија, војната во Украина и европската безбедност често се предмет на спор.
Токму тука се отвора суштинското прашање: дали Црквата, со својот авторитет и со блискоста до политичари кои застапуваат ставови компатибилни со дел од нејзиното раководство, станува дел од поширока идеолошка средина што може да влијае врз гласачите?
Не е потребно да постои формален изборен договор за да има политички ефект. Доволно е да се создава слика за блискост, заеднички вредности и меѓусебно препознавање. Но, за да се тврди дека станува збор за координирана кампања, потребни се докази за координација, а не само сличност на ставовите.
А каде е Андреј Ѓуров?
На оваа слика се наметнува и споредбата со противкандидатот Андреј Ѓуров. Тој е регистриран кандидат за претседател на изборите на 25 октомври, а неговата кампања се одвива преку средби со граѓани, јавни настапи и политички дебати.
Во неговите јавни настапи не се појавува споредлива средба на Ѓуров со патријархот Даниил и Светиот синод, ниту со митрополитот Николај во Пловдив во текот на кампањата. Ова не е доказ дека Ѓуров воопшто немал контакти со претставници на Црквата, туку дека не е документирано слично институционално внимание во истите извори и во истиот период.
Разликата е важна. Јотова, како актуелна претседателка, има институционални обврски и пристап до државни настани што не им се достапни на другите кандидати. Не секоја нееднаквост во јавната видливост е доказ за пристрасност на Црквата. Но, кога кандидатката во кампања е примена од влијателен митрополит, добива благослов и икони, а истовремено се појавува на национални церемонии и настани со силна православна симболика, јавноста има право да праша дали црковниот авторитет се распределува еднакво.
Особено затоа што во бугарското општество Црквата не е само религиозна институција. Таа е и носител на историска меморија, национални симболи и морален авторитет. Нејзиното внимание кон политичар може да биде протоколарно, но во изборна кампања може да добие и дополнителна тежина.
Парадоксот на „неутралната“ Црква
На 9 октомври Софиската митрополија објави окружно писмо на патријархот Даниил, повикувајќи се на претходно писмо на Светиот синод од 4 септември. Во него свештенослужителите се потсетуваат дека не смеат да бидат кандидати на изборите, дека молебени и водосвети побарани од политички партии, поединци и здруженија треба да се вршат само во православни храмови и дека поздравните обраќања на свештенството треба да имаат духовна содржина.
Официјалното правило не дозволува свештенството да стане партиска структура, а Црквата формално не објавила поддршка за Јотова.
Но, неутралноста не се мери само според тоа дали патријархот јавно повикал да се гласа за одреден кандидат. Таа се мери и преку институционалната практика: кој добива пристап до црковното раководство, во каков контекст, со какви јавни пораки и колкава видливост добиваат тие средби.
Ако Црквата ги почитува правилата за формално непартиско дејствување, но во исто време на актуелната претседателка ѝ обезбедува значајна институционална и симболичка видливост, тогаш се отвора прашањето за неформалната политичка корист од црковниот авторитет. Тоа не е исто што и докажана изборна поддршка, но е доволно значајно за новинарска анализа.
Најважното прашање е дали БПЦ, свесно или преку својата институционална практика, ѝ помага на Јотова да се претстави како кандидатка на традицијата, националното единство и православните вредности. Ако е така, нејзината предност не произлегува само од политичката функција што ја извршува, туку и од симболичкиот капитал што го добива преку Црквата.
Во избори во кои идентитетот, историјата и геополитичката ориентација се силни политички теми, благословот не е глас, а иконата не е изборен плакат. Но, нивното место во кампањата не е политички неутрално само затоа што се верски симболи.
