Српската православна црква (СПЦ) доживува зголемени внатрешни тензии. Дисциплински мерки и притисок се вршат врз свештенството кое не ја следи официјалната линија, како што се митрополитот Јустин и други критички настроени свештеници. Паралелно, медиумите започнаа серија публикации кои го насочуваат вниманието кон членовите на т.н. „Светосавска инквизиција“ – Велибор Џомиќ, Методиј Остојиќ и Иринеј Буловиќ, прикажувајќи скандалозни стории за нив и начинот на кој тие вршат контрола и централизација во црквата. Неодамна собравме извори од медиумите и социјалните мрежи активни на овие прашања, со цел да создадеме анализа на овие внатрешни тензии. Особено критични меѓу нив се публикациите на Балша Кнежевиќ за српскиот медиум „Актуелно“: „Светосавската инквизиција: Вучиќевите инквизитори сеат страв во Српската православна црква“ и „Само заветот на Амфилохиј може да го заштити Јоаникиј од Вучиќевата инквизиција“, каде што авторот открива подлабоки поделби отколку што се видливи на површината.
Управното тело на Српската православна црква (СПЦ) – Светиот архиерејски синод – започна истрага против архиепископот и митрополит жички, Јустин, во октомври минатата година, тврдејќи дека „начинот на кој тој досега ја води Жичката епархија е сомнителен“.
Истото тело на Српската православна црква на 18 февруари одлучи да го отстрани Јустин од функцијата. Одлуката не изненади никого, бидејќи Митрополитот жички веќе некое време ги поддржуваше студентските протести и ги критикуваше властите во Србија.
Сепак, прогонот на Јустин е само причината и една од задачите за кои Синодот на СПЦ создаде посебна комисија, која во меѓувреме стана позната како „Светосавска инквизиција“, составена од верни лојалисти на Александар Вучиќ.
Теолозите Благој Пантелиќ и Вукашин Миличевиќ, кои беа отстранети од духовно општење со Српската православна црква на почетокот на февруари, исто така беа цел на оваа „Светосавска инквизиција“. На Миличевиќ му е одземен и свештеничкиот чин со одлука на Црковниот суд на Белградско-карловачката архиепископија.
Обвинението против Пантелиќ и Миличевиќ го подготвил еден од клучните оперативни личности во Српската православна црква, Велибор Џомиќ, во својство на црковен обвинител на Белградско-карловачката архиепископија.
Сомневања за притисок врз свештеници од Жичката епархија
Во меѓувреме, се појавија и наводи за можен притисок врз свештенството од Жичката епархија во врска со случајот против митрополитот Јустин.
Според црковни извори, протоерејот Мирољуб Попадиќ, свештеник од Жичката епархија и старешина на храмот „Света Троица“ во Краљево, ја посетил Бачката епархија во Нови Сад пред околу две недели. За време на оваа посета, тој беше придружуван од Велибор Ѓомиќ, член и главен обвинител на синодската комисија што ја води постапката против митрополитот Јустин, како и од Владан Симиќ, секретар на Бачкиот митрополит, Иринеј Буловиќ.
Според извори, за време на оваа посета, свештеникот изгледал загрижен и многу притеснет. Во исто време, во црковните кругови се поставува прашањето за тоа која била целта на состаноците и какви разговори се воделе.
Во отсуство на официјални информации, се појавувија и сомневања дека, во недостаток на доволно докази против митрополитот Јустин, се вршело притисок врз неговите соработници и свештеници од епархијата со цел да се добијат сведоштва што би ги поткрепиле обвинувањата на синодската комисија.
Доколку ваквите обвинувања се покажат како точни, ова би покренало сериозни прашања за начинот на кој се спроведуваат црковните постапки против еден епископ. Аналитичарите нагласуваат дека свештенството не треба да биде подложено на притисок, страв или уцена, а црковните процеси треба да се темелат на правда и вистина.
Во овој контекст, се упатуваат повици до верниците во Краљево и низ целата Жичка епархија да покажат солидарност и поддршка за своето свештенство доколку постојат сомневања за вакви форми на притисок.
Страв од „инквизицијата“
Според извори блиски до врвот на Српската црква, по неодамнешните дејствија против „непослушните“ претставници на Српската православна црква, инквизиторската комисија веќе стана вистински извор на страв. На чело е сивиот патријарх на Српската православна црква – митрополитот Бачки Иринеј Буловиќ. Во неа се вклучени и лојалисти на владејачката Српска напредна партија – митрополитот Методиј Остојиќ, како и непроменливиот член и главен оперативен кадар на црквата, Велибор Џомиќ.
Подолу накратко ќе ги претставиме членовите на оваа контроверзна комисија, по што станува појасно зошто предизвикува толку силен страв кај свештенството на Српската црква.
„Вучиќ во мантија“
Бачкиот митрополит Иринеј Буловиќ е познат како човек кој е омилен кај сите власти – од 1990-те до денес. Тој се смета за личност која ги контролира финансиите на Српската црква, а е познат и по своите остри јавни изјави.
Во април минатата година, за време на посетата на Москва заедно со патријархот на Српската православна црква Порфириј, тој се сретна со рускиот патријарх Кирил и со претседателот Владимир Путин. Во оваа пригода, тој изјави дека студентските протести во Србија се дел од „шарена револуција“.
Меѓу поддржувачите на Иринеј Буловиќ има свештеници со контроверзен углед кои активно работат преку социјалните мрежи, разни веб-страници и форуми. Нему му се лојални контроверзни личности во Српската православна црква како што се Василиј Качавенда (пензиониран поради морални скандали), Георги Ѓокиќ (отстранет поради канонски хаос во Канада), Филарет Мицевиќ (пензиониран поради разни злоупотреби) и Пахомиј Гачиќ (обвинет за педофилија, но ослободен поради застарување).
За неговиот имиџ сведочи и фактот што тој беше централен лик во една од програмите на документарната серија „Херои на едно зло време“ во епизодата насловена како „Вучиќ во мантија“ од покојниот и познат новинар Славиша Лекиќ – поранешен претседател на Независното здружение на новинари на Србија.
„Црногорската врска“
Преостанатите двајца членови на таканаречената „Инквизиција на свети Сава“ – Велибор Џомиќ и Методиј Остојиќ – често се нарекуваат „Црногорска врска“.
Џомиќ со години беше оперативен претставник на Српската православна црква одговорен за Црна Гора, додека Остојиќ неодамна беше унапреден во ранг на митрополит со цел да се неутрализира влијанието на Јоаникиј, кој се покажа како нелојален на режимот на Александар Вучиќ.
Џомиќ е познат и по тоа што го предал својот поранешен ментор – митрополитот Амфилохиј Радовиќ. Како што постојано пишуваше порталот Актуелно, договорот меѓу Српската православна црква и поранешниот премиер на Црна Гора, Дритан Абазовиќ, ефикасно го избриша наследството на покојниот Амфилохиј. Документот првично требало да биде потпишан со „Православната црква во Црна Гора“, но овој термин бил отстранет и заменет со „Српска православна црква“. Дополнително, договорот го укина Епископскиот собор на Православната црква во Црна Гора, како и титулата архиепископ, која ја држел покојниот Амфилохиј. На овој начин, во Српската православна црква била спроведена силна централизација на управувањето, а некогаш влијателната Митрополија Црна Гора и Приморјето била сведена на ниво на обична епархија.
Меѓу следбениците на покојниот Амфилохиј, Велибор Џомиќ бил именуван како главен виновник за ова „предавство“. Како главен правник на Српската православна црква, тој се смета за автор на текстот на договорот, од кој биле отстранети сите елементи што ги застапувал Амфилохиј.
По овие настани, Џомиќ бил вратен во Белград, каде што станал еден од клучните оперативци на режимот на српскиот претседател Александар Вучиќ и на патријархот Порфириј.
Награда за политичка лојалност
Што се однесува до третиот член на комисијата – Методиј Остојиќ – тој беше унапреден во чин митрополит со одлука на Синодот на Српската православна црква во Белград, на инсистирање на Вучиќ. Неговото унапредување се смета за очекувано, бидејќи тој се докажа како ревносен бранител на идеологијата на т.н. „српски свет“, имено српската православна идеологија на „крв и почва“, создадена во соработка меѓу српските власти, Српската православна црква и БИА (Српската државна разузнавачка и контраразузнавачка служба) – имено, бришењето на наследството на Амфилохиј Радовиќ, покојниот ментор и духовен отец на Методиј. Тој не проговори ниту еден збор од потпишувањето на ревидираниот и изменет „основачки договор“ во август 2022 година, од кој е отстрането сè за што се бореше Амфилохиј.
Во последниве години, тој активно ја промовираше четничката идеологија и учествуваше во политички иницијативи поврзани со проектот „Српски свет“. Во исто време, се тврди дека покажал лојалност кон црковното раководство во едно од најделикатните прашања – прикривањето на скандалите со педофилија.Раководството на Српската православна црква е обвинето и за активно учество во манипулациите околу пописот на населението во Црна Гора, организирани, според критичарите, од страна на српските безбедносни служби, со цел повеќе луѓе да се изјаснат како Срби.
Во овој контекст, во октомври 2023 година, кратко пред пописот, патријархот Порфириј ја посети Подгорица и даде зелено светло за активна кампања меѓу населението. Методиј јавно ги бранеше своите изјави, наведувајќи дека патријархот едноставно „ги охрабрил луѓето да се дефинираат како Срби“.
Следната цел
Според едно од најновите објави на Балса Кнежевиќ, следен на нишанот на „Светосавската инквизиција“ може да биде високопоставениот во хиерархијата – митрополитот црногорско-приморски, Јоаникиј Мичовиќ.
Митрополитот Јоаникиј долго време не е по вкус на „централата“ во Белград, односно кај тандемот Александар Вучиќ – Порфириј Периќ, кој официјално ја води Српската православна црква. Причината е што во март минатата година, заедно со уште пет владици – вклучувајќи го и разрешениот Јустин – јавно ги поддржа студентските протести.
Во една од своите најнови анализи, „Актуелно“ ги разгледува перспективите за Митрополитот на црногорско-приморската митрополија поради уште два негови клучни „гревови“. Прво, тој не сакал да придонесе за ескалација на тензијата во Црна Гора како што сакале „светосавската врхушка“ во Белград, а второ, тој покажал одредена форма на политичка независност и одбивање да ја следи линијата на политичкиот режим, што е особено критично во услови на силна врска помеѓу црковното раководство и моќта на Александар Вучиќ.
Во публикацијата се опишува дека Мичовиќ бил отстранет од раководството, а неговите функции биле префрлени на полојалниот – гореспоменатиот митрополит Методиј Остојиќ, кој се смета за поподготвен да ја следи линијата на „Инквизицијата на Свети Сава“ и политичките интереси на режимот.
Авторот тврди дека Мичовиќ се соочува со јасен избор: или да се посвети на исполнување на оставшнината на покојниот митрополит Амфилохиј Радовиќ – идеите за црковна независност и реализација на идејата а Православна црква на Црна Гора, која би се издвоила од компромитираните структури на Српската православна црква, или да остане маргинализиран и потенцијално отфрлен од сегашното раководство.
Оваа идеја е поврзана со критиката на постапките на „централата“ на Српската православна црква, кое, според публикацијата, „брутално го погазило“ заветот на Амфилохиј и ги потчинило институционалните механизми на „Инквизицијата на Свети Сава“, која промовира конформизам и насилни методи на управување во црквата.
Се појавија компромитирачки обвинувања против црковните водачи
Во медиумите се појави и судски документ, според кој сведок – тогашен малолетен ученик во богословија – сведочел во 2003 година пред Општинскиот суд во Врање во случајот бр. Ки 14/03. Протоколот содржи обвинувања за наводни сексуални напади извршени во 1995 година во манастирот „Свети Прохор Пчински“.
Во сведочењето се споменува и името на тогашниот монах Алексеј Богичевиќ. Денес, тој има клучна позиција во Српската православна црква – тој е претседател на Црковниот суд на Белградско-карловачката архиепископија и викарен епископ на патријархот Порфириј.
Новинарите побараа изјава од Светиот синод на Српската православна црква, како и од канцеларијата на патријархот Порфириј. Контактиран е и епископот Алексеј Богичевиќ, кој го потврди приемот на документот, но не даде официјален коментар.
Судовите во Србија беа прашани и за автентичноста на документот. Основниот суд во Врање извести дека предметот е упатен до Основниот суд во Ниш, кој одговори дека архивската документација во меѓувреме е уништена во согласност со правилата за чување на судски предмети. Во одговорот не се тврди дека документот е фалсификат, туку се наведува дека судот повеќе ја нема комплетната документација.
Врска со црковните дисциплински процеси и поранешниот скандал околу владиката Пахомиј
Во исто време, владиката Алексеј Богичевиќ е едно од лицата вклучени во одлуките на Црковниот суд против критичарите на раководството на Српската православна црква. Меѓу нив е и теологот и свештеник д-р Вукашин Миличевиќ, поранешен професор на Православниот теолошки факултет во Белград, кој неодамна беше екскомунициран од Српската православна црква. Официјалниот мотив е „блуд“, бидејќи тој се преженил по разводот, но според неговите поддржувачи, причината е неговиот критички став кон црковното раководство.
Слична судбина го снајде и теологот Благој Пантелиќ, кој беше исклучен од црквата поради јавно критикување на одредени ставови на епископите и одлуки на Српската православна црква поврзани со студентските протести.
Сведоштвото против Богичевиќ беше дел од случајот против владиката Пахомиј (Томислав Гачиќ), кој беше обвинет за сексуална злоупотреба на малолетници. Неколку момчиња тврдеа дека биле подложени на несоодветно однесување во просториите на Врањската епархија. По години судски постапки, случајот заврши во 2006 година кога обвиненијата беа отфрлени поради застареност.
Нови обвинувања против патријархот Порфириј
Во исто време, се појавија нови обвинувања кои го ставаат под притисок Синодот на Српската православна црква.
Поранешниот свештеник на Српската православна црква во Љубљана, Жељко Лубарда, јавно изјави дека обвинителството во Словенија поднело обвинение против српскиот патријарх Порфириј за настани од времето кога бил митрополит загрепски и љубљански.
Според Лубарда, обвинението е поврзано со наводни злоупотреби, кршење на работничките права и вознемирување за време на неговата служба како парохиски свештеник во Љубљана. Според него, конфликтот започнал на почетокот на 2010 година, кога тој пријавил наводни финансиски злоупотреби од страна на друг свештеник во парохијата.
Во моментов, нема официјална потврда од словенечкото обвинителство дека всушност е поднесено обвинение против патријархот Порфириј, а Српската православна црква не објавила официјален став за ова прашање. Доколку судот во Љубљана го оцени обвинението како прифатливо, ќе мора да одлучи дали да покрене судска постапка во случајот.
Критики за начинот на управување на патријархот Порфириј
Новата анализа објавена на теолошкиот портал Teologija.net критички го оценува управувањето на Српската православна црква во текот на изминатите пет години од страна на патријархот Порфириј. Авторот го користи терминот „технологија на управување“ за да го опише збирот механизми и практики преку кои патријархот ја консолидира својата моќ во рамките на црковната хиерархија.
Според анализата, иако во црковната традиција моќта се подразбира првенствено како служење, во овој период се забележува зголемена централизација на одлуките и стремеж за воспоставување на патријархот како главен центар на моќ и авторитет во Српската православна црква.
Текстот посветува посебно внимание на улогата на Архиерејскиот сабор, кој според канонската традиција е врховен управен орган на црквата. Според авторот, во последните години се забележува слабеење на неговата улога и постепено поместување на одлуките кон поблиското раководство околу патријархот и синодот.
Овој тренд, според критичарите, има импликации не само врз внатрешната структура на управувањето, туку и за самото разбирање на црковната соборност – принцип кој традиционално е основа на православната еклисиологија.
Поделба во Црквата
Севкупноста од дисциплинските постапки, од медиумските публикации и од критичките анализи покажуваат дека во Српската православна црква се создаваат тензии меѓу различните групи свештеници и теолози.
Од една страна, поддржувачите на сегашното раководство во преземените мерки гледаат неопходен обид за зачувување на единството, авторитетот и институционалната стабилност на црквата. Од друга страна, критичарите ги толкуваат како знак на зголемена централизација на моќта и ограничување на просторот во црковниот живот за внатрешна дискусија.
Така, внатрешните конфликти во Српската православна црква постепено се претвораат не само во институционален, туку и во поширок теолошки и јавен спор – за границите на црковната власт, улогата на соборноста и местото на јавната критика во животот на Православната црква.
Во овој контекст, внатрешните спорови во Српската православна црква продолжуваат да предизвикуваат значаен јавен и медиумски интерес и во Србија и во целиот регион.
Hristianstvo.bg
